OINSÁ VALORES CRISTÃOS BELE SAI BASE BA DEMOCRACIA Perspectiva Filosófica

Hanesan iha primeira publicação nebe ha’u toca ona konaba pontos tolu husi princípios valores cristãos nian no ponto tolu ne’e mak hanesan “Justiça, Verdade no Honestidade”. Iha segunda publicação ne’e ha’u hakarak concentra hodi fo explicação ba ponto hirak ne’e atu nune’e ita bele hetan naroman tuir conteúdo husi escrito ida ne’e nian. Nune’e ha’u convida leitor sira hodi ba hare kedas explicação sira  be tuir mai ne’e!

Primeiro: JUSTIÇA, Política nebé loos no di’ak mak prática valores cristão nian hanesan justiça, tane as justiça hanesan buat folin boot liu. Tamba ida ne’e valores nebé aas iha rai no lalehan. Tan ne’e, ba Grego sira dehan “a finalidade da vida política era a justiça na comunidade”. Filosofo classíco Platão reforça tan “A idea do bem é o vertice do mundo moral e intellectual, e o verdadeiro bem esta presnte onde reina a justiça”. Ne’e duni, ba ukun na’in sira, na’in ulun sira, liderança sira ba ema hot-hotu liliu ba tribunal nebé mak namkari iha rai Timor-leste la bele subar lialoos, labele falsifica justiça tuir gosto ema nian, hodi buka osan, buka poder. Basá, lialoos ne’e conceito absracto ida, maibé la mate, lialoos moris ba nafatin.

Atu hatene klean liu kona-ba justiça nia hun no abut mak hanesan três figura miticas: Primeiro ponto THÉMIS, (Grego) katak ne’e “lei divina que institui a ordem do universe”. Segundo, KÓSMOS, ne’e “Ordem universal estabelecida a lei divina”. Terceiro, DIKÉ; katak “A justiça institiuida pela deusa, DIKÉ entre as coisas e entre os seres humanos, no respeito as leis divinas a ordem cósmica” (Iniciação a filosofia, p, 349.) Tan ne’e, DIKÉ ne’e hatudu katak lei natural para a ação das coisas e dos seres humanos. Ne’eduni, lei natureza nia ema la bele falsifica, la bele contra, tamba se ita contra lei natureza ho injustiça, ukun ho injustiça neneik no ba bebeik conciência sei julga ita iha rai no lalehan. John Rawls (filósofo husi Harvard) hateten “justice is a fundamental virtue of social institutions “, katak justiça ne’e virtude fundamental iha instituição social ho nune’e instituição estado mak hanesan presidente, parlamento, governo, no tribunal. Maibé, tansá susar los ba na’I ulun sira atu hatuur justiça loloos, no halo povo kiik, povo kbiik laek sira sempre hakilar ba justiça. Tan ne’e, ema boot no ema kiik, ema riku no ema ki’ak, ema matenek no ema beik ita hotu-hotu moris iha justiça. Marx hamosu conceito kona-ba ideologia krítica dehan katak liu husi crítica social-politico-economia (psicologia) mak ita bele kolu molik tiha estrutura no ninia funcionamento nebé manipulativo.

Ita observa mos-mos katak nai-ulun sira ukun la ho justiça, no susar los hatuur justiça. Mosu pergunta nai-ulun sira sente ka lae injustiça nebé buras iha Timor? Nai-ulun sira nia consciência iha nebé atu defende justiça. Iha Ética Gandiana dehan nune’e “segredo ne’e hanesan pecado ida nebé iha mos tendência atu halo violência “. Atu dehan katak la bele halo buat hotu iha segredo nia laran, tan justiça sei nakboas, justiça sei naktubun ho nia maneira rasik, filósofa brasilero Marilena Chaui dehan tan “A justiça é a lei e a ordem mundo, isto é, da natureza (physis) e ordem (kósmos) constitiuem assim o campo da lei de justiça”. Tan ne’e, política ne’e palavra originada em Grego katak polis que significa “cidade organizada por leis e instituiçãoes”. (Iniciação a filosofia, p, 439.)

Segundo: VERDADE, saida mak verdade ne’e? Verdade katak intelecto consulta ho razão, razão julga iha cinco sentidos no coresponde realidade ida ne’e mak verdade da razão. A verdade tem três são refere-se a percepção a coisas reais (como na alétheia), a linguagem que relata factos passados (como na veritas) e a expectative coisas futuras (como emunah). O que foi (acontecimento passado) e o que será corretas sobre ações futuras). Em hebraico, verdade diz “emunuh”, que significa “assim seja ou confiança” (iniciação a filosfia p 349). Katak verdade ne’e, buat nebé nune’e, nune’e, buat nebé la nune’e, la nune’e, ou seja, buat nebé mutin dehan mutin, buat nebé metan dehan metan, ita la bele nega. Ne’e duni, nai-ulun sira tenke hatuur ukun ne’e iha lialos, no lialos tenke sai ona virtude kmo’ok no kmanek iha nai-ulun sira nia prática lor-loron nian.

Lider nebé di’ak no justo nia iha poder la’os poder economia, la’os poder militar, maibe poder politico nebé loos no justo ne’e hatudu coerência iha liafuan no hahalok hodi hatuur iha lialoos. Maibe, ita observa katak Nai-ulun sira susar atu prática lialos, no facil liu mak sobu malu, bobar malu, dun malu, se hanesan ne’e lição saida mak imi hanorin ba geração foun sira kon-ba lialos? Sasukat ba verdade ne’e mak factos (factum) katak ita hatudu verdade iha nebé, no sala iha nebé. Factos agora dadaun ita hotu haré, ita hotu hatene poder la iha ona povo nia liman, sira so respeita povo wainhira eleição maibé depois de eleição se mak povo, sira la hatene.

Realidade nebé hatudu momos katak povo durante ne’e barulho iha rai ulun to’o rai ikun, barulho husi tasi feto to’o tasi mane, maibe povo nia barulho ne’e lian laek, tamba la iha ema ida rona, la iha ema ida se tilun, povo nia lian hanesan de’it buat mamuk ida. Maibe, povo sira sempre hakilar ba lialos, hakilar ba hamlaha, hakilar ba hamrok, hakilar ba Estrada, hakilar ba eletcidade, hakilar ba be mos, hakilar ba hela fatin, maibe hakilar los de’it, tan Governo tilun diuk ona, Parlamento ibun to’os ona.

Terceiro: HONESTIDADE, Lider nebé di’ak iha virtude nebé klean no aas mak honestidade iha liafua no hahalok atu hatuur iha ukun. Honestidade ba liafuan katak koalia honesto ou sincero, honesto ne’e hahalok di’ak no la selu ho buat ida, maibe bosok ne’e quando ema kaer kona ita tenke selu ho buat ruma katak ema sei lakon confiança ba ita, pelo contrário honestidade hasae grau confiança nian mai ita. Ne’e duni, honestidade ne’e hatudu moos valores cristão nian, hatudu moral cristão nian atu ema imita hanesan valores sira nebé folin boot iha futuro.

Tamba ne’e, lider nebé iha sinceridade, honestidade nia sei manan confiança iha povo no manan confiança husi lider seluk, no ema sei louva nafatin nia no nia sei hetan wain liu tan buat nebé nia iha. Filosófa América Ayn Rand dehan nune’e “os direitos individuais são no meio de subordinar a sociedade a lei moral” (A virtude do egoism, p, 130.). Lei sira ne’e, nia fundamento iha moral se ema contra moral, ne’e contra ema nia natureza. Tamba ne’e, sasukat ba direito, liberadade, maka principio moral katak moral ne’e serve ba ema hotu-hotu tan ema ne’e ser social.                                                      

CONLUSÃO

Iha filosofia clássica, Aristotéles define ita ema nu’udar animal político, tamba ema ne’e iha razão atu tetu no atu halo. Tan ne’e, ita ema tenke ne’on na’in iha situação hotu-hotu katak ita tenke hanoin didiak, tetu didi’ak molok atu koalia, molok atu implementa, basá ita ema hanesan ser vivo ida nebé hatene coloca no controla an ho ita nia razão.

Livro provérbio (30, 7-9) dehan tan nune’e “peço-te duas coisas, não mas negues antes da minha morte; afaste de mim a falsidade e a mentira, não me dês pobreza nem riqueza, concede-me o pão que me é necessario, para que saciado, não te renegue, e não diga “quem é o senhor? Ou empobrecido, não roube e não profane o nome do meu Deus”. O ha’u nia Maromak, ha’u husu ba ita boot buat rua, hadook sira no keta haraik mai ha’u molok ha’u mate: hadok ha’u husi lia at no lia bosok; haraik mai ha’u keta moris ki’ak liu nem riku liu; haraik de’it mai ha’u hahan nebé naton atu nune’e, wanhira ha’u bosu ha’u la nega ita, no ha’u sei la hateten; “se mak Na’I? ou keta moris ki’ak liu atu ha’u la bele na’ok, no keta hafoer ita boot naran o ha’u Maromak.

 

REFERÊNCIAS

Bíblia, Novo testament São Mateus, Bíblia sagrada (Liafuan di’ak ba imi), trad. Pe. Ronaldo, SDB, Dili.

Bíblia, livro dos provérbios, Bíblia Sagrada, edi.10, Coimbra, Portugal, 2014.

Chaui Marílena, Iniciação a filosofia, 3 edição São Paulo. 2016.

Gusmão Martinho G. da Silva, “Mata-dalan eletorial”, 2 edição.

Gusmão Martinho G. da Silva, Revista de Filosfia e Teologia, 2014, vol.1

Nascimento Basílio, Moris no mate nu’udar dalan atu sai santo, revista ITE, edi.16, 2015.

Rand, Ain, A virtude do egoismo, 1edição Brasilera impressa em Março de 1991.

Reale Giovanni – ANTISERI, Dario, História da filosofia, de Spinoza a Kant, vol.4, São Paulo, Brasil, 2005.

Concílio Vaticano II, constituição dogmática. A Igreja. Edição 11.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Powered By WordPress | LMS Academic

content-1701

sabung ayam online

yakinjp

yakinjp

rtp yakinjp

slot thailand

yakinjp

yakinjp

yakin jp

yakinjp id

maujp

maujp

maujp

maujp

slot mahjong

SGP Pools

slot mahjong

sabung ayam online

slot mahjong

SLOT THAILAND

article 328000621

article 328000622

article 328000623

article 328000624

article 328000625

article 328000626

article 328000627

article 328000628

article 328000629

article 328000630

article 328000631

article 328000632

article 328000633

article 328000634

article 328000635

article 328000636

article 328000637

article 328000638

article 328000639

article 328000640

article 328000641

article 328000642

article 328000643

article 328000644

article 328000645

article 328000646

article 328000647

article 328000648

article 328000649

article 328000650

article 328000651

article 328000652

article 328000653

article 328000654

article 328000655

article 328000656

article 328000657

article 328000658

article 328000659

article 328000660

article 888000056

article 888000057

article 888000058

article 888000059

article 888000060

article 888000061

article 888000062

article 888000063

article 888000064

article 888000065

article 888000066

article 888000067

article 888000068

article 888000069

article 888000070

article 888000071

article 888000072

article 888000073

article 888000074

article 888000075

article 888000076

article 888000077

article 888000078

article 888000079

article 888000080

article 888000081

article 888000082

article 888000083

article 888000084

article 888000085

article 888000086

article 888000087

article 888000088

article 888000089

article 888000090

article 868100041

article 868100042

article 868100043

article 868100044

article 868100045

article 868100046

article 868100047

article 868100048

article 868100049

article 868100050

article 868100051

article 868100052

article 868100053

article 868100054

article 868100055

article 868100056

article 868100057

article 868100058

article 868100059

article 868100060

article 868100061

article 868100062

article 868100063

article 868100064

article 868100065

article 868100066

article 868100067

article 868100068

article 868100069

article 868100070

article 868100071

article 868100072

article 868100073

article 868100074

article 868100075

article 868100076

article 868100077

article 868100078

article 868100079

article 868100080

cuaca 898100011

cuaca 898100012

cuaca 898100013

cuaca 898100014

cuaca 898100015

cuaca 898100016

cuaca 898100017

cuaca 898100018

cuaca 898100019

cuaca 898100020

cuaca 898100021

cuaca 898100022

cuaca 898100023

cuaca 898100024

cuaca 898100025

cuaca 898100026

cuaca 898100027

cuaca 898100028

cuaca 898100029

cuaca 898100030

cuaca 898100031

cuaca 898100032

cuaca 898100033

cuaca 898100034

cuaca 898100035

cuaca 898100036

cuaca 898100037

cuaca 898100038

cuaca 898100039

cuaca 898100040

cuaca 898100041

cuaca 898100042

cuaca 898100043

cuaca 898100044

cuaca 898100045

cuaca 898100046

cuaca 898100047

cuaca 898100048

cuaca 898100049

cuaca 898100050

cuaca 898100051

cuaca 898100052

cuaca 898100053

cuaca 898100054

cuaca 898100055

cuaca 898100056

cuaca 898100057

cuaca 898100058

cuaca 898100059

cuaca 898100060

cuaca 898100061

cuaca 898100062

cuaca 898100063

cuaca 898100064

cuaca 898100065

cuaca 898100066

cuaca 898100067

cuaca 898100068

cuaca 898100069

cuaca 898100070

cuaca 898100071

cuaca 898100072

cuaca 898100073

cuaca 898100074

cuaca 898100075

cuaca 898100076

cuaca 898100077

cuaca 898100078

cuaca 898100079

cuaca 898100080

cuaca 898100081

cuaca 898100082

cuaca 898100083

cuaca 898100084

cuaca 898100085

cuaca 898100086

cuaca 898100087

cuaca 898100088

cuaca 898100089

cuaca 898100090

cuaca 898100091

cuaca 898100092

cuaca 898100093

cuaca 898100094

cuaca 898100095

kasus 898100011

kasus 898100012

kasus 898100013

kasus 898100014

kasus 898100015

kasus 898100016

kasus 898100017

kasus 898100018

kasus 898100019

kasus 898100020

article 898100021

article 898100022

article 898100023

article 898100024

article 898100025

article 898100026

article 898100027

article 898100028

article 898100029

article 898100030

article 898100031

article 898100032

article 898100033

article 898100034

article 898100035

article 898100036

article 898100037

article 898100038

article 898100039

article 898100040

article 898100041

article 898100042

article 898100043

article 898100044

article 898100045

article 898100046

article 898100047

article 898100048

article 898100049

article 898100050

article 898100051

article 898100052

article 898100053

article 898100054

article 898100055

article 898100056

article 898100057

article 898100058

article 898100059

article 898100060

article 710000031

article 710000032

article 710000033

article 710000034

article 710000035

article 710000036

article 710000037

article 710000038

article 710000039

article 710000040

article 710000041

article 710000042

article 710000043

article 710000044

article 710000045

article 710000046

article 710000047

article 710000048

article 710000049

article 710000050

article 710000051

article 710000052

article 710000053

article 710000054

article 710000055

article 710000056

article 710000057

article 710000058

article 710000059

article 710000060

article 710000061

article 710000062

article 710000063

article 710000064

article 710000065

article 710000066

article 710000067

article 710000068

article 710000069

article 710000070

article 710000071

article 710000072

article 710000073

article 710000074

article 710000075

article 710000076

article 710000077

article 710000078

article 710000079

article 710000080

article 999990001

article 999990002

article 999990003

article 999990004

article 999990005

article 999990006

article 999990007

article 999990008

article 999990009

article 999990010

article 999990011

article 999990012

article 999990013

article 999990014

article 999990015

article 999990016

article 999990017

article 999990018

article 999990019

article 999990020

article 999990021

article 999990022

article 999990023

article 999990024

article 999990025

article 999990026

article 999990027

article 999990028

article 999990029

article 999990030

article 999990031

article 999990032

article 999990033

article 999990034

article 999990035

article 999990036

article 999990037

article 999990038

article 999990039

article 999990040

content-1701
error: Content is protected !!