Precisa Duni Ema Matenek?
Introdução
Iha artigo simples neâe haâu hakarak hatur hanoin oan balun relaciona ho ita nia preparação hodi ba hasoru eleição presidencial nebĂ© oras neâe sai hela assunto pĂșblico. Loos duni oficialmente seidauk mosu declaração oficial husi Presidente da RepĂșblica DemocrĂĄtica de Timor-Leste Dr. Francisco Guterres Lu-Olo tuir (art. 86o alĂnea C) maibe mosu ona sinal katak lĂder sira husi Partido PolĂtico balun hahĂș indica se mak merece hodi ba tur iha trono kmoâok âAi-Tarak Laranâ nebe legalmente sai hanesan âTimor nia Amanâ ba perĂodo ida be sei mai (2022-2027). Ho condição constitucional hirak neâe mak halo povo no academista, estudante no liu-liu polĂtico sira mos começa hasai sira nia opiniĂŁo hodi hatudu ba se mak merece liu hodi ba tur iha PP Ai-Tarak laran.
Hanesan ita hotu hatene katak iha tinan 2017 Estado RTDL halaâo cerimĂłnia empossamento ba Presidente da RepĂșblica DemocrĂĄtica de Timor-Leste ba (dala IV) depois de independĂȘncia nebĂ© fĂł sai mos iha mĂ©dia oficial (CPLP) âComunidade dos PaĂses da LĂngua Portuguesaâ bele acesso iha neâe (http://youtube.be/r723KDWPuvE) no tinan ida neâe Sua ExcelĂȘncia PR completa nia mandato ba tinan lima ona (2017-2021) tuir ita nia constituição haruka (art.75o no.2) katak PR cessa nia função ho posse PR eleito nian .
Haâu hanoin katak ita nia situação iha tempo balun liu ba no atual nebĂ© povo no ukun naâin Estado ida neâe hasoru mak âImpasse polĂtica â mosu tan mai ho âPandemia Covid-19â VIII Governo mos hamosu sigla tolu; âEE, SS no COâ hodi halo âeconomia rai laran hakdasakâ. Ida neâe haâu hanoin katak mundo tomak enfrenta mos hafoin ho situação ida dificil hela por natureza mosu tan âudan boot no rai halaiâ hodi hamate ema barak iha Timor halo ita nia desenvolvimento atu tama sala-sala deâit iha âAgoniaâ nia laran.
Husi situação sira neâe mak ema balun hahĂș questiona capacidade Naâi Presidente, Naâi Primeiro Ministro, Naâi Ministro sira seluk toâo Naâi Deputado sira, maske nem boot ida mak combina ho natureza hodi hamosu inundação. Ho situação sira neâe ema barak fĂł expressĂŁo foun ida ba ita nia Naâi Presidente ho caracter âestuda laiâ. Nuneâe academista balun dehan âhakarak estuda mai fali universidade tamba sai Presidente atu hatan ba povo nia aspiração no laâos ba atu estudaâ. Husi expressĂŁo sira neâe hotu hatudu âinsatisfação husi povo no academista balunâ liu-liu konaba capacidade nebĂ© karik incompatĂvel ho knar âpresidĂȘnciaâ neâe rasik. Iha neâe laâos atu julga maibe hatoâo opiniĂŁo pĂșblica!
Nuneâe mak atu compreende didiâak conteĂșdo hosi artigo neâe, haâu prepara ona sub-tema sira hanesan: saida mak matenek?, saida mak PR tuir Constituição?, critĂ©rio saida deâit mak Candidato ida precisa preenche hodi sai PR tuir Constituição, ita sei hakleâan mos konaba âjuramento ba empossamento PR nianâ, no ikus liu mak CompetĂȘncia PR nian: CompetĂȘncia PrĂłpia, CompetĂȘncia Relacionada no CompetĂȘncia Internacional. Haâu fiar katak ho sub-tema sira neâe sei loke netik ita nia hanoin atu hatan ba Pergunta nebĂ© haâu hatur iha leten.
Objetivo husi artigo ida neâe mak; (i) hakarak hatoâo mos hanoin nuâudar cidadĂŁo ida iha Estado RDTL nebe CRDTL rasik garante tuir (Art.4oo ) hodi contribui ba âconhecimento Ă uma sociedade acadĂ©micaâ no (ii) Atu tulun mos ema hirak be necessita assunto sira konaba âcandidatura Ă eleição presidencialâ hodi loke hanoin kona realidade atual sociedade Timor-Leste nian baseia ba competĂȘncia sira nebe Constituição atribui ba Presidente da RDTL.
Saida loos mak Matenek neâe?
Iha mundo psicologia nian ita bele harĂ© katak assunto âInteligĂȘnciaâ neâe hahĂș kedas husi PsicĂłlogo boot sira hanesan âFreud, Jung, Gardner, Morin, Piaget, Vigotskyâ hasai teoria oioin konaba InteligĂȘncia (Matenek) hafoin mosu mai Dr. Augusto Cury ho nia teoria da inteligĂȘncia âo cĂłdigo da inteligĂȘnciaâ hodi dehan katak nia teoria neâe mak diâak liu sira seluk â⊠em circunstĂąncia alguma a minha teoria Ă© melhor do que a dos brilhantes autores Freud, Jung, Gardner, Morin, Paiget, Vigotskyâ (A. Cury, 2018, p. 16 ). Wainhira lĂȘ tiha sira nia obra haâu prefere atu usa PsicĂłlogo no educador Haward Gardner ho nia teoria âMultiple Inteligenceâ. Tamba saida? mai ita hare iha kraik!
Tamba, tuir teoria neâe âEma hotu-hotu matenek maibe ho especificidade nebe la hanesanâ. Gardner hateten katak escola sira ohin loron neâe considera deâit mak inteligĂȘncia rua âas duas geralmente valorizadas nas escolas seculares modernas e invariavelmente avaliadas pelos testes de inteligĂȘncia: habilidade em lĂngua (inteligĂȘncia linguĂstica) e em operaçÔes lĂłgico-matemĂĄticasâ (Gardner, 2010, p.19).
Iha livro âMatadalan OrtogrĂĄfiku ba Tetun Ofisialâ nia edição ba dala rua hamosu mai termo sira hanesan âMatenek, Matenek-klisuk, Matenek-laek, matenek-naâin no matenek-ukunâ (INL, 2006, p.98). Lian portuguĂȘs mosu mai ho termo sira hanesan; âInteligĂȘncia, Sabedoria, SapiĂȘncia nstâ ho nia descrição sira completo. Tamba neâe tuir âdicionĂĄrio da lĂngua portuguesa-Tetumâ define katak InteligĂȘncia neâe hanesan âsubstantivo femeninoâ ho nia significado âkapasidade ema nian atu hanoin, simu, komprende no tetu; kualidade ema neâebe bele rezolve ho lais bainhira mosu situasaun rumaâ (DPT, 2015, p.403). Qualidade iha neâe hatudu matenek ida nebĂ© âintegralâ katak hatene hanoin ho loloos, halaâos loloos hodi hetan resulado nebĂ© los.
Hafoin âSabedoriaâ neâe nuâu âsubstantivo femeninoâ ho nia significado âkualidade husi matenek boot; kualidade husi ema neâebe uza didiâak nia matenekâ (DPT, 2015, p.653). Se ita conjuga definição rua neâe bele dehan katak âmatenek boot nebĂ© usa didiâak nia matenekâ, laâos ba hasai tiha curso boboot husi rai liur depois halo corrupção. Keta haluha katak matenek nebĂ© Timor hein neâe âmatenek boot nebe usa sasan ho matenek!â. Ikus liu mak âSapiĂȘnciaâ neâe nuâu âsubstantivo femeninoâ ho nia significado âmatenek boot no kleâan konaba buat rumaâ (DPT, 2015, p.659).
Se ita hare fali iha mundo filosĂłfico karik ema atribui termo âSĂĄbioâ ba filĂłsofo PitĂĄgoras maske nia rasik mos lakohi atu ema bolu nia nuneâe no nia prefere atu trata nia nuâu (FilĂłsofo) katak âamor pela sabedoriaâ (Reale et.al, 2004, p.11). Iha neâe hatudu nia humildade maske nia matenek. Tamba neâe mak FilĂłsofo PlatĂŁo prefere atu âFilĂłsofoâ sira mak ukun iha cidade âEstadoâ hodi aplica matenek sira nebe haâu hatur iha leten. Balun hahĂș declara katak pronto atu compete iha Elição Presidencial. Ba haâu, buat sira neâe hanesan âPercaya diri dalam kualitas yang tidak di percayakan!â
Husi definição sira hotu nebĂ© hatur konaba matenek, haâu hanoin katak âmatenek neâe hanesan capacidade husi ema nebĂ© iha conhecimento luan no kleâan hodi tetu ho lalais no justo ba assunto determinado rumaâ. Nuneâe hirak nebĂ© atu candidata-an ba PR neâe bele usa matenek sira nuneâe hodi interpreta lei no bele âsai ibun ba povo sira be lian laekâ hanesan tĂtulo husi livro Don Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB nian âThe voice of the voicelessâ no laâos hanesan ita nia polĂtico sira agora hatudu âthe voice of the partyâ.
Presidente da RepĂșblica
Ita bele husu ba malu âSe lerek Presidente da RepĂșblica neâe?â conforme dicionĂĄrio jurĂdico offline heteten âPresidente es Jefe, cabeza, de una reunion, asamblea o entidad y el Presidente da RepĂșblica es El jefe del Estado en un rĂ©gimen republicanoâ katak Presidente neâe hanesan Chefe, ulun husi reuniĂŁo ida, assembleia ou entidade no Presidente da RepĂșblica neâe nuâu Chefe do Estado nia-nian âulun Estado nia-nianâ iha regime Republicano ida.
Tuir âThe Asia foundation: Stanford law schoolâ deifine katak PR âĂ© um ĂłrgĂŁo polĂtico de uma Ășnica pessoa, um funcionĂĄrio eleito pelo povo que representa o povo de Timorâ (TAF:SL, CalifĂłrnia, p.5). HarĂ© ba definição hirak neâe lori haâu ba hanoin katak povo Timor tenki loke matan no fuan se hakarak povo hotu naran morin iha mundo. Tamba PR neâe povo tomak mak hili no Nia representa Povo tomak husi Nação neâe ba rai seluk. Nuneâe imagina se ita hili fali PR ida nebĂ© la hatene âLei Inan no Lei oan, Lian Estrangeira (Inglesa), aat liu tan la hatene PortuguĂȘs (lian oficial Estado RDTL)â neâe ita dehan katak âsusar ho terus hasoru malu!â
Tuir estatuto nebĂ© Constituição define mak âPRâ neâe hanesan âChefe Estado, sĂmbolo no garante independĂȘncia nacional, unidade nacional no regular funcionamento instituiçÔes democrĂĄticasâ tuir (art. 74.Âș). Husi neâe deâit ema balun hahĂș dehan. Ahhhh! a final Presidente neâe sĂmbolo deâit so Primeiro Ministro mak importante liu tamba nia ho nia membro sira mak Executa lei no halaâo programa sira nebĂ© fundamenta iha lei sira tuir (Art. 13oo â Art. 117o). Atu esclarece buat sira neâe hotu ita sei ba hare iha competĂȘncia âPRâ nian!
Pelos menos artigo hirak neâe (art. 74o atĂ© art. 91o) mak Constituição atribui ba Presidente da RepĂșblica RDTL hanesan: estatuto, eligibilidade, eleição nst. toâo iha organização no funcionamento ba Conselho do Estado nian. Tuir mai ita sei harĂ© hamutuk hodi sukat no tetu capacidade candidatura sira nebĂ© mai husi Partido polĂtico nuâudar sira nia representante hodi participa iha atividade polĂtica tuir (art. 63o No art.70o ) ba perĂodo (2022-2027). Haâu hein katak depois de apresenta assunto sira hotu nebĂ© haâu coloca iha neâe, ita bele convencido ba pergunta nebĂ© haâu hatur iha leten.
CritĂ©rio atu sai Presidente da RepĂșblica da RDTL
Tuir eligibilidade PR ida nian, Constituição exige ba candidatura ida-idak atu preenche mak âEma Timor oan, CidadĂŁo OriginĂĄria asli (Cfr. art.3o no 2, cfr. Lei no 9/2001; Lei no 1/2004) katak candidatura neâe nia Inan&Aman ema Timor no Candidato neâe mos moris iha Timor tuir âprincĂpio de Ius Solisâ, MĂnimo tinan 35, iha pleno uso ba nia capacidade, mĂnimo iha eleitor naâin rihun lima, nia mandato ba tinan lima hafoin hetan posse ba PR eleito founâ tuir (art. 75o) nebĂ© nia processo neâe liu husi eleição presidencial tuir (art. 76o).
Iha Lei eleitoral para o Presidente da RepĂșblica (Lei No 4/2017) resultado husi alteração ba dala lima husi (Lei No 7/2006) mos la hateten buat ida especĂficamente konaba requsitos sira nebe toca liu ba âCapacidade Intelectual a nĂvel acadĂȘmicoâ. Apresentação de Candidaturas pelo menos Lei neâe hatur requisito sira hahĂș husi: âpoder de apresentação de candidaturasâ toâo iha âmorte e incapacidade permanente de candidatoâ ho nia condição sira atu resolve wainhira Candidato ida mate impossibilidade fĂsica permanente (cfr. art.15o-Art.25o).
Ho pergunta nebĂ© haâu coloca iha leten, hare mos ba requisito sira nebĂ© Candidatura ida precisa preenche, ema balun hateten katak sai Presidente neâe buat fĂĄcil oan ida. Calma lai! mai ita hakleâan liu tan saida mak Constituição hatur iha Leten! liu-liu konaba (alĂnea C).
Pleno Uso ba sira nia Capacidade (art. 75o, alĂnea C)
Iha artigo citado halo haâu sente imprecionado tamba mosu mai ho alĂnea ida nebĂ© toca konaba âPleno uso ba sira nia capacidadeâ maske Naâi deputada Olinda defende los Presidente do Partido KHUNTO Sra. Armanda Berta katak âGus Dur matan aat bele tansa mak Armanda Berta labele?â. Constitucionalmente Sra. Deputada Oinda hahĂș haksoit liu tiha (art. 75o, alĂnea C) neâe. Hanesan deâit! inciativa da lei neâe pertence tiha ba Sra.Deputada Olinda nia competĂȘncia tuir (art. 97o No.1,alĂnea A) maibe Sra. Deputada rasik la compreende! husi neâe mak povo doben Timor-Leste, oras neâe ita tama ona ba preparação ba elição Presidencial iha perĂodo ida be sei mai. Hanoin ba katak hatene hili ita nia candidato ida nebe iha duni âcapacidadeâ ba PresidĂȘncia nebe âMatenekâ hanesan definição konaba matenek nebĂ© hatur ona iha leten.
âEstejam no pleno uso das suas capacidadesâ neâe iha lian Melayu karik âberada pada kemampuan mereka sepenuhnyaâ iha alĂnea C husi (art. 75o) exige duni Candidatura sira nebĂ© matenek atu hatene interpreta âLeiâ hodi bele leal. Loos duni katak iha neâe la toca clara no especĂficamente konaba âConhecimento jurĂdico, polĂtica econĂłmica no socialâ maibe (PR) nia knar sira exige tenki hatene assunto sira neâe tamba Presidente nia compromĂsso neâe dehan âcumprir e fazer cumprir a constituição e as leis e dedicar todas as minhas energias e capacidadesâ (art. 77o, no.3). Nuneâe consequĂȘncia exige duni tamba hare knar sira nebĂ© constituição atribui. Dala ida tan âCandidatura ida sei la fĂł buat nebĂ© nia la iha. Nuneâe Candidatura ida mos sei la tuir buat nebĂ© nia la hateneâ, atu dehan katak se hakarak candidata-an Presidente maibĂ© seidauk iha naroman ida konaba saida mak Presidente da RepĂșblica atu halo, halo oinsa, halo ba se no iha nebĂ©, haâu hanoin katak diâak liu hakmatek tiha lai!
Nuneâe mos âconhecimento da lĂnguaâ. Candidatura sira tenki fiar-an ho capacidade intelectual mak ba laâos fiar an fali ho âbuat selukâ mak ba. Imagina Lei sira neâe hotu hakerek ho lĂan portuguĂȘs maske halo tradução mos ba lianTetun maibe keta haluhan katak sai PR neâe sai sĂmbolo ka âImagemâ iha buat hotu. Ita bele husu, se eleito tiha ba PR maibe nia la compreende Lei hodi halo âviolação constitucionalâ ruma saida mak acontece? mai ita hare hamutuk iha kraik!
Keta haluhan katak wainhira PR exerce nia mandato mak viola Constituição no Lei sira PR bele assumi âResponsabilidade Criminalâ no âObrigação Constitucionalâ tuir (art. 79o). Oras neâe Candidatura balun hahĂș mosu iha mĂ©dia katak pronto ba compete iha eleição presidencial. Haâu nia laran tuku-tuku hodi dehan ba haâu nia-an katak se atu lori preenche deâit lei sira (art. 63o no art.70o) no tamba requisito sira la dun exigido (art. 75o) nebĂ© ba deâit. Maibe experiĂȘncia hatudu ona katak la bele neâe husik prepara-an tan lai laâos ba ho conceito âsai tiha PR mak aprende faliâ neâe lae tamba PresidĂȘncia neâe ba halaâo knar sira be Constituição atribui ona.
Haâu hanoin katak diâak hela tamba sei iha dalan wainhira PR mos bele halo renĂșncia ba nia mandato liu husi mensagem ba PN tuir (art. 81o). Ou wainhira PR mate, renĂșncia ka incapacidade permanente ba exerce nia função, Presidente PN mak assumi fali função PR nian hodi toma posse iha PN tuir (art. 82o). Husi neâe mak ita hahĂș selok ita nia kakutak âse haâu merece tebes tuir capacidade nebĂ© iha atu sai Presidente RDTL iha tempo ida hanesan neâe?â hanesan haâu hateten ona katak se atu candidato-an deâit la iha problema maibe dehan âHaâu pronto atu sai Presidenteâ neâe mos demais! tamba ema boot sira mak koâalia iha oin, ami estudante mak koi isin toâo atu mate sala-sala deâit iha kotuk. Tuir mai ita ba hare uluk PR nia juramento hodi tetu no sukat ho jurmento nebe politicos balun prefere lori ba Ramelau!
Juramento PR da RDTL (art. 77o)
Iha momento nebe Presidente da RepĂșblica eleito sei halo juramento iha cerimĂłnia empossamento hanesan cada perĂodo ita sempre assiste iha ita nia rai Timor tuir (art. 77o, no.3). Juramento nebĂ© hatur iha Constituição mak: âJuro por Deus, pelo povo e por minha honra, cumprir com lealdade as funçÔes em que sou investido, cumprir e fazer cumprir a constituição e as leis e dedicar todas as minhas energias e capacidades Ă defesa e consolidação da independĂȘncia e da unidade nacionaisâ. Mai ita halo anĂĄlise juramento neâe!
Oras neâe politico balun hahĂș dehan âHaâu pronto hodi ba compete iha eleição Presidencialâ! keta haluha katak iha texto neâe hahĂș ho âJuro por Deus, pelo povo e por minha honraâ neâe bĂ© laâos jura ba rai lulik aliĂĄs (Ramelau). Constituição dehan âjura ba Maromakâ haâu hanoin tamba Maromak nuâu hanesan poder hotu nia naâin. âJura ba povoâ haâu hanoin tamba poder ida be PR atu simu neâe mai husi povo hodi tulun no hadiâa povo nia moris. No âjura ba nia honra rasikâ tamba Povo mak hatur honra neâe ba nia hodi halo didiâak nia competĂȘncia sira tuir princĂpio da democracia (poder Ă© do povo e nĂŁo do juramento em Ramelau). Poder PR neâe hanesan poder Santo tamba nia jura ba Maromak no nia jura ba povo sira nebĂ© moris ao mesmo tempo jura mos ba povo hirak nebĂ© mate tamba rai neâe âHerĂłi no MĂĄrtirâ sira.
Iha segunda Frase mak âcumprir com lealdade as funçÔes em que sou investidoâ hanesan haâu hateten katak sai PR neâe comprometido ba buat tolu (Maromak, Povo âmoris-mateâ no ba nia horna) hodi fiĂ©l ba nia função sira. Keta halo ba be, halo rai moris iha Campanha maibe depois tama tiha iha âAi-Tarak Laranâ mak bingun fali. Iha neâe PR jura atu leal nafatin ba nia função sira liu-liu âCompetĂȘncia prĂłpria nebe respeito ba PrincĂpio de separação dos Poderes, competĂȘncia relacionada nebe respeito PincĂpio de InterdependĂȘncia dos poderes e competĂȘncia internacional nebe respeito princĂpio internacionalâ. Neâe be husu ba povo hodi hare didiâak se mak merece liu em termos da capacidade juridical interpretative ba lei sira tuir doutrina no norma juridica Timor nian.
Frase tuir mai ho forma resumida dehan âcumprir e fazer cumprirâ iha lian melayu âmematuhi dan menegakkanâ ba saida? ba âConstituição no Lei sira hotuâ laâos sai tiha PR mak halo arbiru no aat liu tan contra fali contituição. Povo Timor, keta haluhan âExperience is the best teacher!â Hein katak ho opiniĂŁo pĂșblica sira nebe mosu iha impasse polĂtica ho expressĂŁo âfurador da Constituiçãoâdurante neâe bele loke ona povo nia matan ba iha eleição nebe mai atu la bele acontece ba dala rua.
Frase ikus nian dehan âDedicar todas as minhas enrgias e capacidades Ă defesaâ iha neâe la dehan âdedicar a metade das minhas energias e vista (Olhos) Ă defesaâ tansa haâu dehan matan? tamba naâi ulun balun halo comparação ba Gus Dur âEis Presidente IndonĂ©sia ba dala IVâ keta haluhan katak âGus deficient iha matan maibe kakutak 4Gâ, tuir fali iha frase ikus nian dehan âe consolidadção da independĂȘncia e Unidade Nacionaisâ keta haluhan katak PR eleito nebe atu atu consolida Unidade Nacional neâe tenki hatur nia compromĂssio iha Maromak, Povo no Nia honra rasik laâos ba aliado sir aka buat seluk.
Husi neâe haâu hakarak hateten katak maske ema barak dehan Constituição la exige Candidatura sira nia capacidade intelectual maibe liu husi descrição sira neâe ita bele compreende oinsa PR neâe precisa duni ida nebĂ© âterbaik husi sira nebe baik iha Timor neâeâ. Dala ida tan ba Povo Timor âatitude nebĂ© lulik/sacral/sagrado iha vida polĂtica neâe mak fĂł votoâ tuir Pe. Domingos Maubere (Tve Timor,14-12-2020) tamba o nia voto ida sei determina PR eleito hodi halo compromĂssio ba Maromak, Povo no Nia honra. Se PR eleito ka candidatura ida mak halo fali compromĂssio ba buat seluk neâe katak o nia voto la divino ona. Ikus liu Constituição la dehan buat ida konaba halo juramento iha Ramelau! Tamba neâe ba candidatura sira la bele lori buat seluk hodi selok povo tamba se mak saâe ba PR sei Jura ba Maromak no Povo âMate ona no sei morisâ lae sira neâe mak sei selok fali ita boot sira.
.
CompetĂȘncia PR nian tuir Constituição RDTL
Ita bele harĂ© katak Constituição fĂł Ă©nfase ba knar Chefe do Estado hodi hatur competĂȘncia PR nian ba baluk tolu (3) hanesan âcompetĂȘncia prĂłpriaâ tuir (art. 85o) nebĂ© hodi tau respeito ba âprincĂpio da separação do poderâ tuir (art. 69o, 1a parte) nian, âcompetĂȘncia relacionadaâ ho ĂłrgĂŁo seluk tuir (art. 86o) hodi hatur ba âprincĂpio interdependĂȘncia do poderâ tuir (art. 69o, 2a parte) nian no âcompetĂȘncia Ă relação internacionalâ tuir (art. 87o) hodi hatur mos ba âprincĂpio da relação internacionalâ tuir (Art.8o no.1) nian. Oinsa ho competĂȘncia sira neâe? mai ita ba hare hamutuk tuir descrição constitucional nebĂ© iha!
Iha âCompetĂȘncia PrĂłpriaâ tuir (art. 85o) descreve momos katak ida neâe âcompete exclusivamente ba PRâ nuneâe competĂȘncia sira nebĂ© descreve mak hanesan tuir mai neâe:
a) PR âPromulga diploma legislativa” sira tuir (art. 88o) no PR haruka publica resolução sira husi PN nebĂ© âaprova acordo no ratifica tratado no convenção internacionalâ sira. Hanesan ita hotu hatene katak Parlamento nacional no Governo mak detĂ©m poder legislativo sira. PR nia la iha poder legislativo maibe nia desempenha nia papel ida nebe importante neâe mak âpromulgação no Vetoâ. PV neâe saida loos? promulgação neâe hanesan acto nebe publica lei foun sira hodi declara katak lei neâe aprova tiha ona liu husi processo constitucional. Iha expressĂŁo seluk nebĂ© dehan âpoder de supervisĂŁoâ no poder ida neâe mos prevalece ba iha âVetoâ.
b) PR Exerce competĂȘncia sira relaciona ho função âComandante Supremo Forças Armadasâ nian. Katak PR hanesan CSFA neâe nia sempre rona mos rai seluk (Nação seluk) nia situação iha tempo ida âhakmatek/Paz no mos funu/Guerraâ. Tamba neâe mosu situação hanesan neâe PR precisa toma em consideração hodi tetu halo didiâak atu declara âfunu, estado de emergĂȘngia/sĂtio wainhira consulta ona ho Conselho do Estado, Conselho Superior da Defesa e Segurança no autoriza ona husi Parlamento Nacional.
c) PR Exerce âdireito de vetoâ tuir (art.88o). Saida mak Veto? Veto neâe katak ho base funadmento substantivo PR nian nia bele la concorda ho Lei nuneâe veta. Maibe presidente tenki anexa explicação ida por escrito hodi apresenta razĂŁo justificada sira konaba veto refere. kona ba âqualquer diploma legislativaâ, iha loron 3o laran sura husi loron nebĂ© simu âdiploma em causaâ. Husi neâe haâu hakarak husu ba povo, la precisa ema matenek mak sai Presidente? d) PR Nomeia no empossa PM nebe indigitado husi âpartido ka aliança partido maioria parlamentarâ rona tiha partido polĂtico representado iha PN.
e) PR Requere ba âSupremo Tribunal Justiçaâ atu halo apreciação preventiva no fiscalização abstrata ba constitucionalidade ba norma sira no mos âverifica inconstitucionalidade por omissĂŁoâ. Haâu hanoin katak ida neâe sempre que Pe. Martinho GusmĂŁo mak temi katak âukun-an durante tinan barak ona maibe ita nia Supremo Tribunal da Justiçaâ seidauk iha. Haâu nia pergunta. Sera que STJ seidauk existe tamba la iha Recurso humano? haâu hanoin katak lae tamba tinan-tinan Governo sempre haruka ema ba escola iha ĂĄrea oioin nuneâe mos inclui ĂĄrea juridica nian. Mas se laâos ida neâe entĂŁo âSomething behind there!â so ema boot sira mak hatene!
f) Submete Referendo. Iha neâe ita liga ho (art. 66o) Maibe haâu hakrak cita deâit (no 5) husi artigo nebe dehan âo processo de referendo Ă© definido por Leiâ laâos âĂ© definido por minha prĂłpria vontadeâ. Dala ida tan! precisa duni ema matenek mak kaer knar PR hodi halo tuir lei ou se lae ba tur tiha iha neba mak foin mosu mai acessor rihun-rahun.
g) PR Declara Estado de SĂtio no Estado de EmergĂȘncia. Ita bele hare deâit realidade nebĂ© acontece. Atu declara deâit Estado de EmergĂȘncia mos sei hetan crĂtica husi Sociedade Civil, politico no Academista liga ho vida social, econĂłmica no polĂtica nebe susar atu fĂł posição nebe agradĂĄvel ba povo tamba ba oin ka ba kotuk mos kona. Iha tempo sira hanesan neâe mak ita precisa duni Candidatura nebe matenek ba PR atu hatene usa kakutak hanesan definição matenek nian nebe hatur iha leten.
h) PR declara funu no paz. Iha neâe PR sai hanesan dirigente ba Conselho de Estado nebe composto husi Eis Presidente sira no cidadĂŁo naâin lima nebĂ© hili husi PR no Conselho Superior da Defesa e Segurançã atu fĂł opiniĂŁo ba assunto Estado nian âGuerra e Pazâ. Iha neâe Governo sei hatoâo proposta liu hosi Conselho de Minsitro ba PR hafoin PR sei rona sira nia lian no Nia sei husu apreciação ba Parlamento Nacional. Exemplo concreto Lei No 1/2008 nebĂ© Parlamento Nacional fo autorização PR tuir nia proposta hodi halo Estado de SĂtio durante oras 48 nia laran. Iha autorização eâe suspende Direito ba Liberdade de Movimentação, ReuniĂŁo no Manifestação. Dala ida tan neâe so PR nebĂ© matenek mak nia bele processa buat hotu tuir dalan constitucional.
i) Fo indulto no comuta pena sira. Iha neâe PR bele fĂł Indulto ka Comuta pena prisĂŁo maibe rona mos husi Governo. Indulto neâe katak diminuição de penas tuir (DIcionĂĄrio JurĂdico offline) iha condição rua hanesan 1. Perdoa ema nebĂ© halo crime no 2. Cancela qualquer punição nebĂ© associado ho crime refere. No comuta neâe katak la fĂł qualquer perdĂŁo maibe reduz deâit pena. Poder sira neâe mak ita bolu mos âPoderes de ClemĂȘnciaâ. Maibe dala ida tan! PR tenki usa didiâak poder neâe tamba ita tur iha Estado de Direito DemocrĂĄtico. Exemplo concreto hanesan Esi PR Dr. JosĂ© Ramos Horta hatudu ba GastĂŁo Salsinha no ba ema naâin 23 seluk iha tinan 2010 liu ba. Iha neâe precisa PR ida nebe matenek duni laâos nara-naran!
j) Confere tĂtulo honorĂfico, condecoração no distinção. PR iha comptĂȘncia neâe hodi condecoração ba pessoa determinante ka significante ruma hanesan representa Estado tamba PR neâe âSĂmbolo e Chefe do Estadoâ.
Iha âCompetĂȘncias Relacionadasâ ho ĂłrgĂŁo sira tuir (art. 86o) dehan compete ba PR relativamente ho ĂłrgĂŁo seluk no iha neâe mak ita sei harĂ© hamutuk competĂȘncia saida deâit mak artigo neâe atribui ba PR:
a) PR mak âPreside Conselho Superior Defesa no Segurançaâ Haâu hanoin ida neâe haâu introduz ona balun iha leten katak PR mos iha competĂȘncias relacionadas balun nebe hatur iha princĂpio da interdependĂȘncia dos poderes. Iha alĂnea ida neâe atruibui poder PR nian hanesan mos conselho Superior da Defesa e Segurança tuir (art. 86o). Nia knar sira nebĂ© fundamenta tuir (art.87o alĂnea A) hodi declara funu ka paz tuir Proposta nebe mai husi Governo. Ahhhh iha ida neâe duni mak precisa PR ida nebĂ© matene hodi lĂȘ situação no tetu ho matenek. Se lae PR sei lori Timor ba kotuk!
b) PR mak âPreside Conselho do Estadoâ. Ida neâe mos haâu hanoin haâu koâalia ona iha leten katak Presidente sai mos hanesan dirigente ba Conselho do Estado nebĂ© composto husi PR actual, Eis Presidente sira no cidadĂŁo naâin lima nebe PR atual confia hodi hili atu rona mos sira nia hanoin perante de assuntos ba âBem do Eatdo e do povoâ.
c) PR mak marca loron ba eleição PR no PN. Ida neâe haâu hatur ona iha Introdução tamba oras neâe dau-daun PR seidauk marca data ba Eleição Presidencial nuneâe mos Eleição Paralametar nebe ita sei halo iha tempo sira tuir mai. d) PR requere convocação extraordinĂĄrio ba PN wainhira iha razĂŁo interesse nacional. e) PR dirige mensagem ba PN no ba PaĂs. Haâu hanoin ida neâe precisa PR ida nebe competente iha âLei no LĂngguaâ hanesan haâu hateten ona iha Introdução. Tamba hakarak eh lae wainhira halo nia atu compreende Lei hirak neâe requisite primeiro nebĂ© nia precisa preenche neâe mak âcompetĂȘncia linguĂsticaâ se lae susar!
f) Dissolve PN. Atu dissolve Parlamento Nacional neâe tenki basei ba condição sira hanesan: Caso grave ba crime Institucional nebĂ© la permite ba formação do Governo Exemplo hanesan Caso ita nian iha Timor tempo hirak liu ba (membro naâin 9 husi VIII Governo nebĂ© pendente hela) maibe PR la disolve PN no Caso OGE la aprovado hanesan mos ita nia experiĂȘncia tempo hirak liu ba. Wainhira acontece caso sira hanesan neâe PR sei halo soru mutu ho Partidos politicos sira nebĂ© assento iha Parlamento Nacional no rona mos Conselho de Estado nebe nia rasik mak dirige hodi confere mos (art. 100o). Wainhira koâalia tama toâo assunto sira hanesan neâe mak haâu hanoin kona fali colega ida nia lia-fuan dehan âWainhira o hatene o sei sente katak todan ka dificil maibe o seidauk hatene normalmente o sei dehan katak fĂĄcil helaâ hanesan mos FilĂłsofo SĂłcrates dehan âso sei que nada seiâ maibe ita nia politico balun oinseluk âsei nada mas monstro a todo mundo que sei tudoâ susar neâe!
g) Demite Governo no Exonera PM. Iha parte ida neâe mos mosu hanesan caso ita nian foin liu ba neâe. Nebe ita nia Primeiro Ministro Sr. Taur Matan-Ruak halo carta demissĂŁo ba PR (25/02/2020) tuir (art.112o, No 1, alĂnea B) maibe PR la decreta demissĂŁo neâe. Tamba PR so bele demita deâit PM ho razĂŁo sira nebe descreve âPrimeiro Ministro Mate ka impossibilidade fĂsica permanente, OGE rejeitado dala rua tutuir malu, a nĂŁo de aprovação de um voto de confiançaâ (alĂnea C, D e F) depois de rona tiha hanoin sira husi Conselho de Estado (art.112o, No .2) maibe ida neâe la iha tamba neâe PR la decreta DemissĂŁo Sr. Primeiro Ministro TMR nian nuneâe PM dada fali nia carta de demissĂŁo. Hosi neâe PR laâo tuir nia compromĂssio iha nia Juramento hodi Leal deâit ba Lei laâos ba PolĂtica PartidĂĄria. Ida neâe loos ka lae? ka carta demissĂŁo neâe sai hanesan estratĂ©gia polĂtica atu CNRT tama iha PLP, KHUNTO no FRETILIN nia gayola? ida neâe cabe ba Tribunal da Justiça. Maibe dala ida tan Povo hotu-hotu iha rai ida neâe acompanha hela situação dramĂĄtica hirak neâe.
h) Nomeia, Empossa no Exonera membro Governo. Ida neâe duni mak sai hela assunto nebĂ© hatur iha leten. i) Nomeia membro rua ba Conselho Superior Defesa no Segurança. Ida neâe mos PR tenki hare didiâak tamba membro hirak be atu nomeia neâe precisa duni ema nebe competente laâos nara-naran tau deâit. Ita hein katak ida be atu eleito neâe bele iha capacidade hodi teu buat sira htou maibe depende mos confiaça husi povo. Tamba neâe fila-fali ba povo atu hili se mak merece liu ba PR.
j) Nomeia Presidente Supremo Tribunal Justiça no empossa presidente Tribunal Superior Administrativo, Fiscal no Contas. k) Nomeia Procurador-Geral RepĂșblica ba mandato tinan hat. Ema irak be tur iha fatin sira hanesan se bem que sira ba tur por mĂ©rio laâos polĂtica selae assunto sira justiça nian influencia mos ho ideologia polĂtica partidĂĄria. Se mosu hanesan neâe mak povo sei la tau fiar ba fatin sira nebe comunga âprincĂpio da justiçaâ. l) Nomeia no exonera Adjunto Procurador Geral da RepĂșblica. m) Nomeia no exonera, tuir proposta Governo, âChefe Estado-Maior-General Forças Armadasâ, âVice-Chefe Estado-Maior-General Forças Armadasâ. Ida neâe mos se bem que PR tenki estuda didiâak atu nomeia no exonera tamba iha relação kedas ho assunto defesa nian.
n) Nomeia membro nain lima ba Conselho Estado. Ida neâe ita temi ona iha leten!, o) Nomeia membro ida ba Conselho Superior Magistratura Judicial no Conselho Superior MinistĂ©rio PĂșblico. Agora ita ba harĂ© hamutuk tan ba dala tolu nian iha kraik! Haâu hanoin iha parte ida neâe povo precisa loke matan hodi hare no tetu didiâak se los mak merece baseia ba descrição constitucional hirka nebe haâu tau ona iha leten.
Iha âcompetĂȘncia relaçÔes internacionaisâ tuir (art. 87o) iha artigo ida neâe fĂł competĂȘncia ba PR iha âdomĂnio relação internacionalâ:
a) PR declara funu. Hanesan ita introduz ona iha leten katak PR sei rona Conselho de Estado no Conselho Superior da Defesa e Segurança tuir proposta husi Conselho do Governo hafoin haruka ba PN hodi hetan apreciação. Iha neâe PR precisa tetu didiâak se lae sei mosu hanesan caso concreto Myanmar nian ho nuneâe mak Eis Presidente Dr. JosĂ© Ramos Horta hanesan membro do Conselho de Estado hodi resigna-an. Dala ida tan PR neâe tenki iha conhecimento kleâan konaba âPolĂtica Interna no PolĂtica Externaâ particularmente iha ĂĄrea DiplomĂĄtica nian.
b) Nomeia no Exonera Embaixadores sira. Hanesan mos caso balun nebe Embaixador Timor nian iha JapĂŁo Dr. ElĂdio Ximenes mosu polĂ©mica katak nia la iha coordenação MNEC konaba Avo Nana halo conferĂȘncia iha ĂĄmbito 75 anos UN nian maske Embaixador neâe argumenta oinseluk (GMMtv 20-11-202) hodi rejeita declaração deputado sira husi FRETILIN nebe husu atu Exonera tiha Dr. ElĂdio (RTTL, 21-11-2020). Neâe hatudu momos katak precisa duni atu estuda no hatene kleâan ema hira nebe confiado hodi nomeia ba sai embaxador iha nação seluk. Dala ida tan Precisa PR nebe matenek laâos qualquer deâit!
c) Simu carta credencial no aceita acreditação representantes diplomĂĄticas iha estrageiros. Nafatin haâu dehan precisa PR nebe matenek hodi halo buat sira neâe! d) PR mak âconduzir processo negocialâ sira hotu ba conclusĂŁo âacordo internacional iha ĂĄrea defesa no segurançaâ. Imagina PR neâe nunca iha experiĂȘncia no conhecimento iha assunto sira hanesan neâe.
Iha âConselho de Estadoâ nebe hamrik nuâudar âĂrgĂŁo da consulta polĂticaâ husi (PR) no preside duni husi (PR) rasik tuir (art. 90o, no 1) ho nia competĂȘncia nebe fundamenta iha (art. 91o) mak: a) Pronuncia kona ba âdissolução PNâ hanesan haâu expelica ona buat balun iha leten, b) Pronuncia kona ba âdemissĂŁo do Governoâ, c) Pronuncia kona ba âdeclaração funu no pazâ ida neâe mos haâu explica ona iha leten, d) Pronuncia caso seluk tuir Constituição no Aconselha PR. Povo doben Timor! haâu hanoin katak period ida mai neâe mak imi bele hili los se mak marece hodi kaer knar neâe. Importante imi hatene nia se no nia atu ba halo saida âPrograma PR nianâ. Hafoin (art. 90o no 2) fĂł descrição ba ema hirak nebĂ© integra iha âConselho Estadoâ neâe mak hanesan: a) Ex-PR nebĂ© la hetan destituição, b) Presidente PN, c) PM, cidadĂŁo nain lima eleito husi PN no d) cidadĂŁo nain lima designado husi Presidente da RepĂșblica.
Ikus liu haâu hakarak halo kotu opiniĂŁo hirak neâe ho pensamento herĂłi sira nian nebĂ© hahĂș husi Nicolau Lobato dehan âSabemos, e podemos, e devemos vencerâ (Nicolau Lobato, p. 227) no Agio Perreira comenta konaba Kay Rala Xanana GusmĂŁo hodi hateten âPodemos, sabemos e devemos reformarâ (Xanana GusmĂŁo, 2012, p. 23).
Hanesan ita hatene katak iha tempo nebĂ© herĂłi sira luta makaâas atu Timor hetan nia independĂȘncia, fundamenta sira nia esforço nebĂ© hafalun sentimento patriotismo profundo hodi hakilar âa luta continua [âŠ] rendição ou morteâ (AbĂlio, et.al, 2o12, p.31) tamba âa nossa vitĂłria Ă© apenas uma questĂŁo de tempoâ (AbĂlio, et.al, 2012, p.30).
Tamba neâe âukun rasik-an neâe laâos ema mak fĂł hanesan presente maibĂ© ita mak hadauâ tuir Nicolau (M.GusmĂŁo, 2018, p.369) Nuneâe mos Xanana dehan âse ita la lori deâit kilat, ita sei la manan funu maibe tamba ita usa polĂtica katak (matenek)â (Mehara, 17-10-2020) husi neâe duni mak Agio Perreira hodi dehan katak âXanana: Ă© o prisionerio da liberadeâ (Xanana GusmĂŁo, 2012, p.22) katak husi ânia dadurâ neâe mak âhasai povo husi dadur laranâ. Neâe hatudu katak âKay Rala Xanana GusmĂŁoâ nia usa matenek hodi continua funu. Konaba Xanana nia dadur, Nino Conis Santana dehan âSe o matam, entĂŁo hoje Ă© o inĂcio do fim da ocupação, o inĂcio da libertação total da nossa querida e mil vezes matrizada pĂĄtriaâ (Xanana GusmĂŁo, 2012, p.22) hafoin Avo Nana afirma kedas âfomos capazes de tornar possĂvel o impossĂvelâ (AbĂlio, et.al, 2012, p.17). Dala ida tan âtamba usa matenek mak manan funuâ.
Keta haluha katak âFundador do Estado RDTLâ hahĂș ho âsabemosâ, continuador mosu mai ho âpodemosâ maibe nia nafatin acentua verbo âsaberâ da primeira pessoa plural âsabemosâ hodi encoraja geração vindoura atu bele hakaâas-an liu tan âestuda makaâasâ nuneâe kaer ukun karik usa matenek âSaberâ. Hanesan Estado de direito DemocrĂĄtico, Lei Inan no Lei oan sira sai exigĂȘncia ba Knar PR nian hahĂș husi (art.74o – art.91o). Timor oras neâe dau-daun precisa Candidatura nebe (polĂtico) maibe matenek, atu nuneâe eleito ba PR mos ho matenek laâos ho âOsan no Juramentoâ. Nuneâe deâit mak ita bele hakilar âba O Timor haâu pronto atu serbiâ tuir (AntĂłnio da Conceição aliĂĄs Kalohan) ScretĂĄrio Geral do Partido DemocrĂĄtico.
Bibliografia
Constituição da RepĂșblica DemocrĂĄtica de Timor-Leste, Dili, 2002
Constituição Anotada da RepĂșblica DemocrĂĄtica de Timor-Leste, Braga, 2011
Lei No 4/2017 (Lei eleitoral para o Presidente da RepĂșblica)
Lei No 1/2008 (Autirização do PR ao Estado de SĂtio)
Lei no 9/2001 (Nacionalidade)
Lei no 1/2004 (Nacionalidade)
DicionĂĄrio PortuguĂȘs-TĂ©tun, Ed. 1a, lidel, Lisboa, 2015
DicionĂĄrio jurĂdico offline en español
Matadalan OrtogrĂĄfiku ba Tetun Ofisial, Ed. 2a, GrĂĄfica Diocesana Baucau, 2006
GARDNER, Haward. InteligĂȘncia MĂșltipla: Ao redor do mundo, Trad. Roberto Cataldo Costa; Ronaldo Cataldo Costa, Armet, Brasil, SĂŁo Paulo 2010
KEDLER, Haward. Introdução à psicologia, Trad. António SimÔes; Agustinho de Sousa Matias, Vol. I, Ed. 5a, Califórnia, 1974
REALE et.al, Giovanni. HistĂłria da Filosofia: Do humanism a Descartes, Vol.3, Trad. Ivo Storniolo, Ed. 2a, SĂŁo Paulo, Paulus, 2004
Comunidade dos paĂses da lĂngua portuguesa, 2-jun-2o17. Ter acesso http://youtube.be/r723KDWPuvE. Acesso no dia 7 jun 2021
ALVES, Domingos. Manual da matéria de Filosofia do Conhecimento, ISFIT, 2021
CURY, Augusto. O cĂłdigo da inteligĂȘncia: A formção de Mentes brilhantes e a busca da exclĂȘncia Emocional e Profissional, ed. 5a, Pergaminho, 2018
LOUSADA, AbĂlio Pires, et.al. Armada Luta Timorense: Na resistĂȘncia ocupação (1975-1999), Tribuna, 2012.
GUSMĂO, Kay Rala Xanana. Xanana GusmĂŁo e os primeiros 1o anos da construção do Estado timorense, Portugual, Porto Editora, 2014.
JĂșlio de Jesus
Estudante da Faculdade de Filosofia do ISFIT

Interessante!
OlĂĄ boatarde maun!
Bele ha’u husu ajuda ba maun relasiona ho artigu ida nee furak tebes atu ita lee no komprende, maun ajuda manda hela artigu nee mai hau nia email ida nee lai.
januariocrae98@gmail.com