A FRATERNIDADE TIMOR-OAN: Não dá armamento para os jovens mas almamento!

Agosto Poto 

Estudante IV ano da Faculdade de Filosofia-ISFIT

 

Introdução  

Ema sala-laek sira hotu nia klamar nia naran nebé Maromak la hatán atu oho, hodi hateten katak “ema se de’it mak oho ema ida hanesan oho hun-emar tomak; no ema se de’it mak so’i ema ida, hanesan so’i hun-emar tomak”(Cfr. Um documento sobre a FH, pg 1 ). Afirmação ne’e hatuur iha princípio “universal” katak ema se de’it bele sai lideres boot eh kiik tenke,“respeito pela dignidade da pessoa humana”,“integridade pessoal”, honra e privacidade”. Ema ida nia liberadade la bele hakat liu ema seluk nia liberdade… hotu-hotu iha ninia dasin atu tetu no sukat.

Moris iha sociedade ida nebé buras ho mentalidade exclusivista dala barak tendencialmente lori ita ba hahalok “auto-referência”, katak ha’u mesak mak loos no perfeito liu eh ami nia grupo mak loos liu, ami nia coor mak loos liu, ami nia grupo mak forte liu, tan arogância ema nian, no pior consumo tan correntes sira hanesan: “Egoismo(individualismo), materialismo, subjetivsmo,consumerismo, grupismo”, nakonu ho emoção, visão badak, horizonte badak, plano badak, estrategia badak, harahun “fraternidade Timor-oan”, oho malu bebe’ik hanesan animal, tuda malu bebe’ik hanesan seda’uk independente.

Realmente ita hotu observa hoje, mundo digitalização mundança oi-oin nebé mosu mudança politica, económico, cultural, social, be ema sai centro ba buat hotu (atropocentrismo) “homem é a medida de todas as coisas”.Talvez, uza ema nia vida hanesan meios ida, atu atinge fim gosto nebé hakarak. “O fim justifica os meios”, katak Na’i-ulun sira, ukun-nain sira, la peocupa ho ema se se de’it atu Korban(mate),  maibé importante sira atinge buat nebé sira hakarak atu ukun ba bebe’eik ba nafatin  ho poder, posição (cargo) no  osan.

 Timor-oan, uza kakutak rasik hanoin no tetu ho neon hatudo horizonte nebé luan, visão nebé kle’an ba Timor loron aban nian, conhecimento nebé profundo ba, ema ne’e se? Quem é o homem?(antropologia filosófica ), Oinsá servi rai doben Timor? Oinsa hadomi Timor, ho nia “ema sira”? “Tradição, ou costume”, nia história oinsá atu defende eh tahan nia cultura ka buat nebé ita iha?  Se la’os ita  joven se tan?

SENTIDO  FRATERNIDADE  

 Fraternidade mai husi lian Latim “fraternitas”, ‘somos omnes fratres’, katak “Ita hotu maun alin Timor-oan”, e ‘somos todos irmãos’. Fraternidade e amizade social ne’e paz mundial no conviência comum nebé funda husi Santo Padre Francisco no Imam AL-Azhar Al-Tayyeb iha dia 04 de fevereiro de 2019. ‘Fraternidade ne’e sai hanesan ahi-knulu nebé fó naroman ba ita nia politica iha maturidade wanhira ita halo dicernimento bebei’ik hodi bele hametin no haburas fraternidade Timor-oan’.

Sente interante professor Antonio M. Baggio dehan, wanhira mosu devate naruk iha política “repúblicano” sira leet, mosu duni hanoin katak“Il conceito di fraternitá ha delle potente Cristiane che impediscono di essere un segno di riconoscimento generale”- katak conceito fraternidade ne’e lori força boot liu husi doutrina cristã nian tan ne’e mak la iha dalan atu hetan reconhecimento husi ema seluk nebé la’os “sarani”. Fraternidade ne’e sai hanesan valor boot ida, nia folin hanesan solidariedade ho participação nu’udar católica. Nune’e ‘moris ne’e kmanek no kmook, furak no murak tebes wanhira ita Timor-oan: respeito malu, lolo liman ba malu, rona malu, haré malu hanesan maun alin.

Define momos ita nia estado nia Visão, nune’e:“Construção de  um País Justo, (Princípio da Justiça) e próspero (Princípio do Bem-Estar) e desenvolvimento de uma sociedade solidária (Princípio da Soliedadriedade) e Fraterna (Princípio da Fraternidade)” (Cfr. Preâmbolu CRDTL). Ita nia presidente da República Dr. José Ramos Horta, discurso fofoun ‘promulga’ kona-ba Fraternidade humana ida ne’e sai hanesan chave hermeútica atu lidera Timor-oan, lori Timor-oan ba mundo no mos lori mundo mai Timor-leste, tan hatuur iha princípio “fraternidade, solidariedade no participação”.

CRISE FRATERNIDADE TIMOR-OAN

1974 saudoso Nicolau lobato nia discurso afirma:“De fronteira Lautem, de Óe-cusse a Jaco passando pelo ataúro um só território, uno indivisivel, uma só nação, uma só pátria,um só povo com um só sentir, um só pensar, em um só desejo;INDEPENDÊNCIA,(Cfr. Sabemos, e podemos, e devemos vencer, pg, 92). Ne’e princípio filosofia fundamental ita Timor-oan nu’u maun alin, tan hatuur iha “objetivo ida de’it, hanoin ida de’it, hakarak ida de’it, sentimento ida de’it ba ukun rasik-an no liberdade ne’e único justo”. Nune’e, Timor ne’e sosa ho ruin no ran, nune’e concretiza iha 20 de maio de 2002, Tan sá Timor-ona sei oho malu bebe’ik? Tan sá Timor-oan sei baku malu bebe’ik? Tan sá Timor-oan sei  tuda malu bebeik? Tan sá Timor-oan sei moris la hakmatek ba bebe’ik? Buat sira ne’e ninia “essência”, iha nebé? Oinsa?tamba sá?

DIÁLOGO NO AMIZADE SOCIAL HANESAN TIMOR-OAN

Cultura diálogo ne’e nu’udar dalan colaboração comum nu’udar conduta, no conhecimento mútua nu’udar métodu no critério nodi buka solução ba problema social iha ita nia situação rai-laran  no mundo. Atu haloos fali fraternidade Timor-oan mak diálogo. Diálogo ha’e dalan único liu ba paz.  Diálogo ne’e construtivo ba paz no valores liberdade iha democrasia. Diálogo ne’e nakloke  nakonu ho respeito no haraik-an. Tan diálogo halo ema ida-idak bele hakbesik-an, expressa-an, reconhece-an, rona ema seluk, hare-an, conhece-an, esforço-an, hatene-an rasik, hodi bele buka contacto no capacidade de respeito ponto de vista ema seluk nian nune’e cria relação di’ak hametin fraternidade Timor-oan, wanhira iha relação di’ak ho maluk sira, cria ona relação ho Maromak. ( Cfr. Fraternidade humana, pg. 189 ). Ho nune’e “a vida é a arte de encontro”. 

VALORES FRATERNIDEDE TIMOR-OAN

Convida intelectuais Timor-oan  tomak be namkari iha fatin fatin, tanto lider sira hotu, entre feto no mane atu redescobrir VALORES DA PAZ, DOMIN, JUSTIÇA KMO’OK, BONDADE, BELEZA FRATERNIDADE TIMOR-OAN, NO MORIS HAMUTUK NIAN,  ne’e princípios sumpremos trancendenciais Divina tenke promove iha ita nia rai doben Timor.  Paz de espírito a liberdade no respeito pelos direitos humanos. “A paz é o direito mais fundamental e o bem mais precioso para cada ser hamano”(Cfr. Xanana gusmão, e os primeiros 10 anos da construção do estado Timorense, pg, 450). Paz ne’e murak mean iha ema ida-idak nia an. Paz ne’e tenke hakmatek iha presente no esperança ba future. Valor fraternidade humana nian liu husi medida tomak atu hadia bem-estar povo Timor-leste nian.

A FRATERNIDADE TIMOR-OAN nia objectivo mak: “coragem boot ba ita hotu-hotu, hatudu fuan ba malu no fó sasin kona-ba “PAZ  eh DAME” nebé mai Maromak, brani transforma funu ódio, oho malu,  ba paz, inimigo entre grupos nu’u amigos Timor-oan” tamba ita hotu “povo ida, rai ida, pátria ida mak Timor”, nune’e: Artigo ne’e convite domin nian eh amor fraterno ba Timor-oan atu: respeita dignidade humana, respeita ema seluk nia vida, hare malu hanesan maun alin (Timor-oan) nu’u ilas Maromak nian (imago Dei) sai morin iha rai Timor ho valores da bondade domin no paz”.

 CONCLUSÃO  

Atu conclui, empresta lider nacional Xanana Gusmão apela ba joven sira  nebé nakonu ho reflexão no motivação profundo, nune’e “la bele haluha katak ita nia Aman karik, ita nia tiu karik, ita nia avó sira karik, terus teb-tebes MATE inimigo oho, mate hamlaha, terus hamlaha, terus kastigo, hakarak atu UKUN-AN atu entrage ba ita joven sira”. Joven sira ida-idak, grupos sira hotu ita tenke brani contribui ba paz, hakribi violência no hakmatek iha socidade hela ba no liu liu território Timor.

Paz la’os de’it katak conflito la iha – paz loloos mak situação armonia ida nebé comunidade eh sociedade ida hakiak iha ninia relações lor-loron nian (Cfr. Xanana Gusmão, pro Ecclesia et pátria,p. 22 ).  .  La bele fo cro’at ba jovens sira maibe fo esperança ba sira iha loron aban!!! Se mak fo???

 

REFEÊNCIAS  

Carta encíclica Fratteli Tutti, do Santo Padre Francisco sobre a fraternidade e amizade social. 3 de outobro de 2020.

Um documento sobre a fraternidade humana, em prol da paz mundial e da convivência comum, vatican press 2019.

GUSMÃO Xanana, Timor-leste um povo uma pátria, ed,1 12 de novembro de 1994.

GUSMÃO Xanana, e os primeiros anos construção de estado timorense, ed. maio 2012.

GUSMÃO Martinho, sabemos, e podemos, e devemos vencer, centro chega dili, 2018.

Gusmão Xanana, Oratio Sapientia, pro Eccsia et patria, Salão Catebral, Dili,Timor-leste, 2022.

Powered By WordPress | LMS Academic

content-1701

sabung ayam online

yakinjp

yakinjp

rtp yakinjp

slot thailand

yakinjp

yakinjp

yakin jp

yakinjp id

maujp

maujp

maujp

maujp

slot mahjong

SGP Pools

slot mahjong

sabung ayam online

slot mahjong

SLOT THAILAND

article 328000621

article 328000622

article 328000623

article 328000624

article 328000625

article 328000626

article 328000627

article 328000628

article 328000629

article 328000630

article 328000631

article 328000632

article 328000633

article 328000634

article 328000635

article 328000636

article 328000637

article 328000638

article 328000639

article 328000640

article 328000641

article 328000642

article 328000643

article 328000644

article 328000645

article 328000646

article 328000647

article 328000648

article 328000649

article 328000650

article 328000651

article 328000652

article 328000653

article 328000654

article 328000655

article 328000656

article 328000657

article 328000658

article 328000659

article 328000660

article 888000056

article 888000057

article 888000058

article 888000059

article 888000060

article 888000061

article 888000062

article 888000063

article 888000064

article 888000065

article 888000066

article 888000067

article 888000068

article 888000069

article 888000070

article 888000071

article 888000072

article 888000073

article 888000074

article 888000075

article 888000076

article 888000077

article 888000078

article 888000079

article 888000080

article 888000081

article 888000082

article 888000083

article 888000084

article 888000085

article 888000086

article 888000087

article 888000088

article 888000089

article 888000090

article 868100041

article 868100042

article 868100043

article 868100044

article 868100045

article 868100046

article 868100047

article 868100048

article 868100049

article 868100050

article 868100051

article 868100052

article 868100053

article 868100054

article 868100055

article 868100056

article 868100057

article 868100058

article 868100059

article 868100060

article 868100061

article 868100062

article 868100063

article 868100064

article 868100065

article 868100066

article 868100067

article 868100068

article 868100069

article 868100070

article 868100071

article 868100072

article 868100073

article 868100074

article 868100075

article 868100076

article 868100077

article 868100078

article 868100079

article 868100080

cuaca 898100011

cuaca 898100012

cuaca 898100013

cuaca 898100014

cuaca 898100015

cuaca 898100016

cuaca 898100017

cuaca 898100018

cuaca 898100019

cuaca 898100020

cuaca 898100021

cuaca 898100022

cuaca 898100023

cuaca 898100024

cuaca 898100025

cuaca 898100026

cuaca 898100027

cuaca 898100028

cuaca 898100029

cuaca 898100030

cuaca 898100031

cuaca 898100032

cuaca 898100033

cuaca 898100034

cuaca 898100035

cuaca 898100036

cuaca 898100037

cuaca 898100038

cuaca 898100039

cuaca 898100040

cuaca 898100041

cuaca 898100042

cuaca 898100043

cuaca 898100044

cuaca 898100045

cuaca 898100046

cuaca 898100047

cuaca 898100048

cuaca 898100049

cuaca 898100050

cuaca 898100051

cuaca 898100052

cuaca 898100053

cuaca 898100054

cuaca 898100055

cuaca 898100056

cuaca 898100057

cuaca 898100058

cuaca 898100059

cuaca 898100060

cuaca 898100061

cuaca 898100062

cuaca 898100063

cuaca 898100064

cuaca 898100065

cuaca 898100066

cuaca 898100067

cuaca 898100068

cuaca 898100069

cuaca 898100070

cuaca 898100071

cuaca 898100072

cuaca 898100073

cuaca 898100074

cuaca 898100075

cuaca 898100076

cuaca 898100077

cuaca 898100078

cuaca 898100079

cuaca 898100080

cuaca 898100081

cuaca 898100082

cuaca 898100083

cuaca 898100084

cuaca 898100085

cuaca 898100086

cuaca 898100087

cuaca 898100088

cuaca 898100089

cuaca 898100090

cuaca 898100091

cuaca 898100092

cuaca 898100093

cuaca 898100094

cuaca 898100095

kasus 898100011

kasus 898100012

kasus 898100013

kasus 898100014

kasus 898100015

kasus 898100016

kasus 898100017

kasus 898100018

kasus 898100019

kasus 898100020

article 898100021

article 898100022

article 898100023

article 898100024

article 898100025

article 898100026

article 898100027

article 898100028

article 898100029

article 898100030

article 898100031

article 898100032

article 898100033

article 898100034

article 898100035

article 898100036

article 898100037

article 898100038

article 898100039

article 898100040

article 898100041

article 898100042

article 898100043

article 898100044

article 898100045

article 898100046

article 898100047

article 898100048

article 898100049

article 898100050

article 898100051

article 898100052

article 898100053

article 898100054

article 898100055

article 898100056

article 898100057

article 898100058

article 898100059

article 898100060

article 710000031

article 710000032

article 710000033

article 710000034

article 710000035

article 710000036

article 710000037

article 710000038

article 710000039

article 710000040

article 710000041

article 710000042

article 710000043

article 710000044

article 710000045

article 710000046

article 710000047

article 710000048

article 710000049

article 710000050

article 710000051

article 710000052

article 710000053

article 710000054

article 710000055

article 710000056

article 710000057

article 710000058

article 710000059

article 710000060

article 710000061

article 710000062

article 710000063

article 710000064

article 710000065

article 710000066

article 710000067

article 710000068

article 710000069

article 710000070

article 710000071

article 710000072

article 710000073

article 710000074

article 710000075

article 710000076

article 710000077

article 710000078

article 710000079

article 710000080

article 999990001

article 999990002

article 999990003

article 999990004

article 999990005

article 999990006

article 999990007

article 999990008

article 999990009

article 999990010

article 999990011

article 999990012

article 999990013

article 999990014

article 999990015

article 999990016

article 999990017

article 999990018

article 999990019

article 999990020

article 999990021

article 999990022

article 999990023

article 999990024

article 999990025

article 999990026

article 999990027

article 999990028

article 999990029

article 999990030

article 999990031

article 999990032

article 999990033

article 999990034

article 999990035

article 999990036

article 999990037

article 999990038

article 999990039

article 999990040

content-1701
error: Content is protected !!