PRESIDENTE FOUN, I’IS BIBI FULUN, NO LORI BIBI BA DU’UT MATAK

Introdução

             Oras ne’e ita iha véspera ba eleição presidencial, momento furak ida nebé povo ho conciência kroat atu hili líder ida nebé matenek iha kakutak no matenek iha fuan, liu-liu conhecee didi’ak povo nia moris ne’e mak líder ida nebé “i’is bibi fulun” katak nia conhece povo no povo mos conhece nia. “I’is bibi fulun” katak líder nebé hatu’ur povo nia interesse sai  nu’udar prioridade ba nia governação, lori povo ba to’o iha bem-comum ka “du’ut matak”. Povo tomak nia expetativa katak líder nebé mai ho caráter inclusivo hodi hakuak ema hotu. Tan ne’e iha eleição povo fo fiar no sei fiar metin katak líder foun mai ho visão foun hodi corresponde ba necessidade povo nian ka lori transformação ba povo iha nação no iha estado ida ne’e nia laran. Timor -Leste opta sistema democracia nebé significa povo mak fo poder, atu ho poder nebé povo fo ne’e sai nu’udar responsabilidade moral hodi serví povo. Tan ne’e eleição ne’e la’os “festa democracia’’ maibé ne’e  momento sério ida nebé povo hamri’ik perante tribunal da conciência moral, hodi deside destino candidatura nian, atu garante estabilidade e concretiza povo nia esperança.

            Tan ne’e objetivo iha artigo simples ida ne’e atu tulun ita hot-hotu pelo menos ita hakat ba eleição presidencial ne’e la’os ho “ tabula rasa” maibé “ tabula plena”  katak  hakroat ita nia  conciência hodi halo filtração ba  candidatura de 2022-2027, molok deposita ita nia voto ba  candidatura ida, ita tem que deposita por vontade no sem perturbação, porque o voto  determina destino nação nian. Tan ne’e ita ba haré pontos sira hanesan tuir mai.

  1. O bom pastor / bibi atan di’ak

Wainhira ita ko’alia konaba “bom pastor” iha filosofia ita fundamenta kedas ba iha pensamento filosófico husi pensador antigo Platão ho Aristóteles nia reflexão mos atu hanesan ho  saida mak Bíblia define konaba o bom pastor ne’e, basá Platão la hanaran simplesmente o bom pastor maibé “pastor divino” (O Político, 275c, p. 89). Ho ida ne’e mak Platão mos dehan kedas das inúmeras arte de pastorear, era a ciência política uma maneira de governar uma qualquer forma de rebanho, aliás ciência da “criação colectiva” de seres humanos” (cfr. O Político, 167d, p. 72). Katak tuir Platão husi arte de pastorear bar-barak ne’e ida nebé di’ak liu mak líder ida nebé hanesan bom pastor be nakonu ho ciência política hodi ordena no organiza povo ba bem-estar ou bem-comum, laos serviço ba nia an rasik. Função husi bom pastor ne’e mak: primeiro, lao iha oin hodi hatudu dalan ba nia povo; segundo lao iha klaran hodi controla; terceiro lao iha kotuk hodi salva nia povo husi babeur. Nune’e de’it mak arte de pastorear ne’e contém sentido lolós be hatudu virtude husi bom pastor ida nian. Aliás, bom pastor katak ema ida nebé moris ho povo, lao ho povo no orienta nia povo ba necesidade colectiva ida.  Tamba ne’e  mak Platão salienta tan katak “os títulos de pastores das actividade humanas (…) as suas artes contribuem para prover ás necessidades de sobrivivência e desemvolvimento do homem”(Ibid). Katak arte de pastorear ne’e tem que corresponde ba necessidade povo nian no construi estado nebé mais melhor no desenvolve nação sai di’ak liu. Nune’e, bom pastor “é aquele que tem por objetivo tornar justos e felizes os cidadão”(Idem. p.14). Ne’e mak arte de governar husi bom pastor ida nian be ho interesse boot atu lori nia bibi sira ba duut matak nebé hatur iha política, basá tuir Platão política ne’e nu’udar meio ba bom pastor ida nian atu serví nia povo sira, basá tuir Platão “a política é a  arte de servir”  (Idem, 305, p. 170).

Bom pastor ne’e tem que iis bibi fulun. Significa nia tem que lao iha oin hodi hatudu dalan, lao iha klaran hodi orienta, no lao iha kotuk hodi salva nia bibi sira. Aas liu husi ne’e mak ema ne’e tem que ser praticante das palavras, ou seja, halo buat hotu tuir buat nebé nia ko’alia, no moris tuir. Ne’e mak prática ida nebé conjuga kedas ba verdade. Nune’e, Nicolau Lobato dehan “a prática é critério da verdade” katak buat hotu nebé ita ko’alia tem que iha adequação ba realidade, ka iha coerência ética hanesan saida mak São Tomas de Aquino hanaran “adequatio re cum intellectum”. Ho ida ne’e, Platão hatur kedas virtude ha’at atu carateriza ema ne’e hanesan  bom pastor ida. Nune’e, bom pastor katak ema ne’e tem que moris tuir saida mak: Justiça, sabedoria, coragem, no temperança. Wainhira líder ida moris ho virtude ha’at ne’e nia sei sai ema nebé virtuoso ka sai nu’udar governante-filósofo ida nebé oposto ka anti vício aat sira hanesan: corrupção, manipulação, violação, furador da constituição, bosok ten, etc.  

Tamba ne’e sai líder katak ema ida nebé dirige, motiva  nia subditos sira, ou  seja, lídera grupo ida atu iha sensibilidade hodi serviço hamutuk atu atinge nia meta ou objectivo comum. Tan ne’e mak Cortella mos dehan“líder é aquele que inspira, que anima as pessoas a se sentirem bem com o que fazem e a se sentirem integrado à obra” (Cortella, p. 88). Katak líder nebé ukun ne’e nia iha capacidade de influenciar hodi lori nia líderados sira ba “sentido de pertence” ou iha “sense of belonging”, ka sente at home. Ne’e mak advento povo nian iha eleição tuir mai. Katak ida nebé povo hotu-hotu hein mak ida nebé ho fuan bot hodi hakuak ema hotu no lori povo hotu ba moris di’ak laos ida nebé hafutar aan iha trono de’it hodi abusa bebeik poder. Oras laos ona ida ne’e mak povo hein maibé povo hein ida nebé lao ho povo, moris ho povo, sente povo nia terus, hodi fo solução ba povo nia problema. Atu nune’e labele hananu beibeik “Hamlaha hamrook, ami liman ain kolen maibé lori  povo ida ne’e ba hela iha duut matak hodi hananu magnificat/knanuk ksolok nian”.  

Nu’udar timores sente orgulho, tan Timor opta sistema democracia, nebé oferece bebeik mai ita momento sério no secreto atu ita decide bebeik iha eleição hodi hili tuir ita nia conciência ita nia líder máximo nebé garante estabilidade no bem-comum povo nian. Tan ne’e ita rasik haré no conhece ita nia líderes, ida nebé mak hadomi povo no ida nebé mak to’o iha eleição mak mai canta kona ba sofrimento povo nian, ikus mai hetan poder hananu requiem ba povo wainhira povo iha sofrimento nia laran. Tan ne’e  bom pastor  laos servi  nia aan no nia partido maibé lori ema hot-hotu  ba to’o iha fins ida ka topo ida. Ho ida ne’e mak Maxell dehan“ o bom líder leva todos consigo  para o topo”(Maxwell, p. 20).

            Portanto, líder nebé ita hotu precisa mak ida nebé iha caracter humildade hodi aprende  no rona ema seluk nia hanoin no tau iha consideração. Tamba ne’e humildade ne’e hatudu katak sai líder máximo la’os modelo único maibé exerce função ho prudência ka foti decisão por  meia justa ba povo no nacão. Líder nebé humilde hatene rona povo nia lian no sincero, reconhece faltas no erros no considera críticas, sugestão nuudar pedagogia ba renovação, ho ida ne’e Cortela afirma“a pessoa que é humilde usa o outro como fonte de renovação’’ (Cortella, p. 75). Ne’e katak líder nebé humilde laos senti poder nuudar privilégio maibé nuudar responsabilidade.  

            Ser líder nebé iha eficácia iha buat tolu nebé necessário: Humildade, Coragem e sabedoria: “humilidade” katak la’os senti nia an superior iha ema seluk nia oin maibé ser servo hodi servi povo; “coragem” nu’udar líder tem que iha coragem atu infrenta de qualquer situação tan ne’e obstáculo e desafios nuudar pedagogia ba ita atu ser maturidade intelectual; “Sabedoria” nuudar don nebé ita iha atu sente paz interior iha ita nia líderança, tan ne’e São Tiago dehana sabedoria que vem do alto é, em primeiro lugar, pura, depois é pacífica, indulgente, dócil, cheia de misericórdia e bons frutos, imparcial, sem hipocrasia (Tg. 3,17-18).

            Tamba ne’e ita tem que iha conciência kroat hodi hili ita nia líder no hatuur tuir buat nebé  perito CRDTL hatuur. Tan ne’e quando ita hatuur ema sala ba tur iha posição sala ita sei hetan “regressão” katak la’o ba kotuk; se ita tau ema sala iha posição sala ita sei hasoru “frustração”; se ita tau ema loos iha posição sala ita se hetan “confusão” se ita tau ema loos iha fatin loos mak sei lori ita ba “progresso”  no “multiplicação”.

  1. Constituição é a Ordem Suprema

                   Constituição ne’e regra geral estado nian, lei constitucional ou lei inan estado nian, basá Platão dehan “forma de constituição verdadeiramente autêntica, é necessário que tais regimes, uma vez providos de leis, não mais cometam qualquer ato contrário às normas escritas e aos costumes ancestrais” (O Político,301, p. 158). Husi ne’e, ita hatene ona katak constituição ne’e ordem da nação, espírito e força da pátria, bei-ala sira nia klamar, mártires nia ruin no ran no sira nia glória no homenagem, herói sira nia visão e missão, povo nia aspiração supremo no determinação, povo Timor nia vontade política no matadalan politica. Tamba ne’e constituição lei imanente iha estado Timor, nebé hatuur povo nia aspiração tomak no desejo tomak povo nian. Tamba ne’e constituição ne’e “o sol que deu o ser”(Pátria, Xanana Gusmão), significa CRDTL mak naroman ida nebé ilumina, no fo vida ba estado no povo.

            Tamba ne’e Líder nebé atu ukun ba tinan lima iha período tuir mai, povo mak sei fihir didi’ak hodi deposita confiança iha eleição presidencial ne’e, atu iha nia ukun nia sei hatuur loloos constituição nu’udar único paradigma atu resolve problema no corresponde ba povo nia necessidade, ne’e mak “duut matak” nebé povo hein. Constituição ne’e lei suprema nebé tane aas povo nia vontade no nia dignidade hodi tende ba iha bem-comum no bem-estar povo nian, tamba ne’e mak CRDTL exige kedas hodi dehan “o estado subordina-se à constituição a as leis” (Artigo 20 nu. 2o) katak leis ou regras sira mak aas liu estado, hodi orienta governantes no governados sira husi triste ba contente, husi tanis ba hamnasa, tamba ne’e mak constituição idêntico hanesan a vontade do povo ou hanesa mos a alma do estado e do povo.

 Constituição ne’e idêntico ho povo no desejo povo nian mak “sumo bem” justiça verdade, liberdade, paz, estabilidade no felicidade nebé nuudar único fim do povo. Maibé ita bele questiona, tamba sa mak ohin loron povo sei sofre no halerik bei-beik? Hatan ba questão ne’e ita bele dehan tamba ukun nain sira matan naklosu ba poder do que resolve povo nia moris tamba ne’e sai líder kaer ukun nação nian, tem que sacrifica ita nia aan ba povo laos sacrifica povo ba ita nia aan.

Tanba sa mak povo ne’e sei sofre no halerik? Tamba seidauk iha satisfação ba povo nia desejo no necessidade. Ho ida ne’e filosofo Schopenhauer dehan “desejar é sofrer pela falta do que deseja. Se o desejo não for satisfeito, o sofrimento permanece e aumenta;”(Padovi, p. 396). Katak povo nia desejo ne’e precisa ukun nain sira buka dalan no solução hodi lori satisfação ba sira atu sira bele sai husi círculo sofrimento ne’e nian. Se lae mak ita sei ronan bebeik knananuk nebé dehan “liu husi rui fuik ema halerik, liu husi rai maran ema tanis” ou povo ne’e bele mos hananu bebeik “hamlaha hamrook ami liman ain kolen”. Maibé, atu sai husi sofrimento ne’e, dalan mak halo tuir  buat nebé povo deseja ona iha constituição, hodi la lori povo ne’e ba frustração, stress, no sofrimento. Tamba ne’e tempo ona povo ne’e precisa condutor di’ak ida nebé iha responsabilidade, cuidado no iha interesse hodi conduz povo ba “duut matak” ou bem supremo. Nune’e, ação líder máximo ou presidente RDTL tem que iha correspondência ho desejo ka vontade popular nebé constituição ne’e engloba hodi lori ba bem-estar ou bem-comum povo nian, basá ita ema ne’e hanesan Aristóteles dehan “todas as ações humanas tendem a fins que são bens” (Reale e Antiseri, p. 218). Significa presidente nia acão ou decisão tem que lori bens ba povo tomak iha rai ida ne’e. Dalan único nebé presidente ida halo maka fazer e fazer cumprir a constituição e as leis.

  1. Cumprir e fazer cumprir a constituição e as leis

            Presidente RDTL é primeiro homem nebé tane aas constituição nuudar vontade divino povo nian hodi corresponde povo nia  moris no presidente mak garante instituição sira estado nian nebé la cumpre consituição. Tan ne’e presidente tem que cumpri uluk constituição no lei sira, iha nebé nia decissão sira hotu hetan iluminação husi constituição no lei sira ne’e, basá constituição ne’e reflete povo nia moris no vontade povo nian. Tan ne’e mak iha investidura  presidente nian, nia sei halo juramento nune’e: “Juro por Deus, pelo povo e por minha honra, cumprir com lealdade as funções em que sou investido, cumprir e fazer cumprir a constituição e as leis e dedicar todas as minhas energias e capacidades á defesa e consolidação da independência e da unidade nacionais’’(Artigo 77o nu. 3o). Ne’e katak presidente nia ponto de partida atu jura deit ba Maromak no ba povo, katak halo tuir Maromak nia vontade mak: justica, liberdade ba povo tomak. Tan ne’e  povo hili  presidente ne’e por conciência hodi bele gere nação no estado ida ne’e hodi lori beneficios ba povo.  Tan ne’e Fernando Pessoa dehan iha nia poezia Mar português katak “Deus quer, homem sonha, e obras nasce’’ (Xanana, p. 19). Jura ba Maromak tan divino no omnipotência, no jura ba  povo tamba  povo  mak  hili, povo mak fo confiança, hodi garante povo nia moris no destino nação nian. Tamba ne’e  jura deit ba Maromak no ba povo la’os  “juramento hemu ran”.

 Conclusão

            Huis ne’e ita to’o iha ponto ida katak, oras ne’e líder nebé povo mehi ka hein mak líder nebé ho caráter bom pastor nian nebé hatene hatu’ur povo nia interesse as liu do que interesse pessoal ou ineterese partidária. Tan ne’e povo nia tarjeto mak líder nebé  kaer ukun  tem que  servi lolós povo, la’os ho intenção ba prestígio social maibé ho duni coração. Nune’e, povo iha esperança katak líder máximo ou presidente foun ne’e ser defensor da constituição katak ko’alia de’it ba lia loos no defende de’it lia loos no moris tuir de’it lia loos nebé hatur iha constituição.

Tan ne’e povo precisa presidente nebé iha generosidade mental hodi acolhe povo hotu- hotu no lori povo ba saborea “duut matak”  nebe idêntico ho “um país justo e próspero e o desenvolvimento de uma sociedade solidária e fraterna” (Preâmbulo da CRDTL).  Ida ne’e mak fins nebé absoluto no povo ne’e deseja no hein. Tan ne’e, justica lolós ba povo mak ne’e: garante didiak povo ne’e nia liberdade no felicidade, no protege didiak estado no nação ne’e nia harmonia no bem-estar. Ho nune’e líder nebé povo hein mak ida nebé is bibi fulun significa líder nebé fuan iha povo, conhece povo, no povo  mos conhece nia. Tan ne’e o líder que identifica com o povo, nasce com o povo, vive com o povo, escuta a voz do povo e gere os beneficios para  o povo.

 

Miguel Rodrigues

Estudante ISFIT

4 Ano Filosofia

 

Referências

PLATÃO, O Político, Trad. Carmen Isabel e Leal Soares, 2ª Edição, Círculo de Leitores e Temas e Debates (Oxford), 2014

GAUDÊNCIO, paulo, Superdicas para se tornar um verdadeiro Líder, SARAIVA S.A – livreiros editores, São Paulo, 2007.

MAXWELL, Jhon, titulo original Lídership gold, tradução Souza Ornar, Thomas Nelon, Brazil, Rio de Janeiro, 2008

CORTELLA, Mário Sérgio, Qual é a tua Obra?, Inquietações propositivas sobre gestão, líderança e ética, 6a ed. – Petrópolis, RJ: Vozes, 2007 e 2009

VASCONCELOS, Pedro Carlos Bacelar de, (Coord.), Constituição Anotada da República Democrática de Timor-Leste, Revisão: Ana Rita Silva, Colaboradores: Alexandre Corte-Real de Araújo, et. All. Editor: Direitos Humanos-Centro de Investigação Interdisciplinar Escola de Direito da Universidade do Minho Campus de Gualtar, Braga, outubro de 2011

REALE, Giovanni- ANTISERI, Dario, História da Filosofia, Vol. I. 3a Edição, São Paulo, Paulus, 2007

VALLANDRO, Leonel, Os pensadores: Aristóteles vol.II , Nova cultura, São Paulo, 1991

GUSMÃO, Xanana, Xanana Gusmão: e os primeiros 10 anos da construção do estado timorense,10 edição, portu editora Lda, 2012

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Powered By WordPress | LMS Academic

content-1701

sabung ayam online

yakinjp

yakinjp

rtp yakinjp

slot thailand

yakinjp

yakinjp

yakin jp

yakinjp id

maujp

maujp

maujp

maujp

slot mahjong

SGP Pools

slot mahjong

sabung ayam online

slot mahjong

SLOT THAILAND

article 328000621

article 328000622

article 328000623

article 328000624

article 328000625

article 328000626

article 328000627

article 328000628

article 328000629

article 328000630

article 328000631

article 328000632

article 328000633

article 328000634

article 328000635

article 328000636

article 328000637

article 328000638

article 328000639

article 328000640

article 328000641

article 328000642

article 328000643

article 328000644

article 328000645

article 328000646

article 328000647

article 328000648

article 328000649

article 328000650

article 328000651

article 328000652

article 328000653

article 328000654

article 328000655

article 328000656

article 328000657

article 328000658

article 328000659

article 328000660

article 888000056

article 888000057

article 888000058

article 888000059

article 888000060

article 888000061

article 888000062

article 888000063

article 888000064

article 888000065

article 888000066

article 888000067

article 888000068

article 888000069

article 888000070

article 888000071

article 888000072

article 888000073

article 888000074

article 888000075

article 888000076

article 888000077

article 888000078

article 888000079

article 888000080

article 888000081

article 888000082

article 888000083

article 888000084

article 888000085

article 888000086

article 888000087

article 888000088

article 888000089

article 888000090

article 868100041

article 868100042

article 868100043

article 868100044

article 868100045

article 868100046

article 868100047

article 868100048

article 868100049

article 868100050

article 868100051

article 868100052

article 868100053

article 868100054

article 868100055

article 868100056

article 868100057

article 868100058

article 868100059

article 868100060

article 868100061

article 868100062

article 868100063

article 868100064

article 868100065

article 868100066

article 868100067

article 868100068

article 868100069

article 868100070

article 868100071

article 868100072

article 868100073

article 868100074

article 868100075

article 868100076

article 868100077

article 868100078

article 868100079

article 868100080

cuaca 898100011

cuaca 898100012

cuaca 898100013

cuaca 898100014

cuaca 898100015

cuaca 898100016

cuaca 898100017

cuaca 898100018

cuaca 898100019

cuaca 898100020

cuaca 898100021

cuaca 898100022

cuaca 898100023

cuaca 898100024

cuaca 898100025

cuaca 898100026

cuaca 898100027

cuaca 898100028

cuaca 898100029

cuaca 898100030

cuaca 898100031

cuaca 898100032

cuaca 898100033

cuaca 898100034

cuaca 898100035

cuaca 898100036

cuaca 898100037

cuaca 898100038

cuaca 898100039

cuaca 898100040

cuaca 898100041

cuaca 898100042

cuaca 898100043

cuaca 898100044

cuaca 898100045

cuaca 898100046

cuaca 898100047

cuaca 898100048

cuaca 898100049

cuaca 898100050

cuaca 898100051

cuaca 898100052

cuaca 898100053

cuaca 898100054

cuaca 898100055

cuaca 898100056

cuaca 898100057

cuaca 898100058

cuaca 898100059

cuaca 898100060

cuaca 898100061

cuaca 898100062

cuaca 898100063

cuaca 898100064

cuaca 898100065

cuaca 898100066

cuaca 898100067

cuaca 898100068

cuaca 898100069

cuaca 898100070

cuaca 898100071

cuaca 898100072

cuaca 898100073

cuaca 898100074

cuaca 898100075

cuaca 898100076

cuaca 898100077

cuaca 898100078

cuaca 898100079

cuaca 898100080

cuaca 898100081

cuaca 898100082

cuaca 898100083

cuaca 898100084

cuaca 898100085

cuaca 898100086

cuaca 898100087

cuaca 898100088

cuaca 898100089

cuaca 898100090

cuaca 898100091

cuaca 898100092

cuaca 898100093

cuaca 898100094

cuaca 898100095

kasus 898100011

kasus 898100012

kasus 898100013

kasus 898100014

kasus 898100015

kasus 898100016

kasus 898100017

kasus 898100018

kasus 898100019

kasus 898100020

article 898100021

article 898100022

article 898100023

article 898100024

article 898100025

article 898100026

article 898100027

article 898100028

article 898100029

article 898100030

article 898100031

article 898100032

article 898100033

article 898100034

article 898100035

article 898100036

article 898100037

article 898100038

article 898100039

article 898100040

article 898100041

article 898100042

article 898100043

article 898100044

article 898100045

article 898100046

article 898100047

article 898100048

article 898100049

article 898100050

article 898100051

article 898100052

article 898100053

article 898100054

article 898100055

article 898100056

article 898100057

article 898100058

article 898100059

article 898100060

article 710000031

article 710000032

article 710000033

article 710000034

article 710000035

article 710000036

article 710000037

article 710000038

article 710000039

article 710000040

article 710000041

article 710000042

article 710000043

article 710000044

article 710000045

article 710000046

article 710000047

article 710000048

article 710000049

article 710000050

article 710000051

article 710000052

article 710000053

article 710000054

article 710000055

article 710000056

article 710000057

article 710000058

article 710000059

article 710000060

article 710000061

article 710000062

article 710000063

article 710000064

article 710000065

article 710000066

article 710000067

article 710000068

article 710000069

article 710000070

article 710000071

article 710000072

article 710000073

article 710000074

article 710000075

article 710000076

article 710000077

article 710000078

article 710000079

article 710000080

article 999990001

article 999990002

article 999990003

article 999990004

article 999990005

article 999990006

article 999990007

article 999990008

article 999990009

article 999990010

article 999990011

article 999990012

article 999990013

article 999990014

article 999990015

article 999990016

article 999990017

article 999990018

article 999990019

article 999990020

article 999990021

article 999990022

article 999990023

article 999990024

article 999990025

article 999990026

article 999990027

article 999990028

article 999990029

article 999990030

article 999990031

article 999990032

article 999990033

article 999990034

article 999990035

article 999990036

article 999990037

article 999990038

article 999990039

article 999990040

content-1701
error: Content is protected !!