POLÍTICA SAMEA VS ÉTICA MANU FALUR

Perspectiva filosófica

INTRODUÇÃO

Ha’u admira, (espanto) bá Ética política iha ita nia rain doben Timor-leste. Ho nune’e artigo ida ne’e, hakarak fundamenta iha Jesus Cristo nia liafuan tuir evangelho nebé dehan, “Eis que eu vos envio como ovelhas para o meio dos lobos; por isso, sede prudêntes como as serpentes e simples com as pombas”, (Mt.10,16). Ha’u hakarak sai nu’udar voz de commando ou principio de orientação bá ha’u nia artigo ida ne’e, ho tema “política samea vs ética falur”.

Ita tenke inteligente hanesan samea iha situação perigo nia laran, atu halai ba subar-an iha ai-abut leet no helik-an iha fatuk kuak hodi aguenta hetan opurtunidade ba moris. Maibé tenke matenek ho acto nebé simples nu’u falur atu la bele complica-an hodi monu fali tama ba lafaek nia ibun kuak no leão nia nehan laran.

Política samea vs ética manu falur katak na’I ulun sira, ukun na’in sira, lider sira, bele halo política oinsá mós tenke realiza ho fuan, tenke hatudu ho acto nebé iha ética ba ema hotu hotu. Política nebé di’ak tenke iha ética. Quando ema la iha ética susar boot nani iha piscina laran / lagoa política, basá nia sei mout sedu tenke sai lalais.

Defene estado nia vissão, “construir um país justo”, nebé hatuur iha (principio da JUSTIÇA) e prospero ne’e hatuur iha (principio de BEM-ESTAR), ((Cfr. Penúltimo parágrafo Preâmbulo CRDTL nian). Antiga “serpente”, Nicolau Lobato, halo funu fofoun hanesan “samea”, continua Kay Rala Xanana Gusmão, “samea”, prudênte e inteligente, halai tun sae, iha fatuk kuak, ai-kuak laran maibé mós hamrik metin tuba rai metin ho principio ida dehan “entretanto, sabemos, e podemos e devemos vencer….a vitória é certa.

Ne’e concretiza duni povo nia luta, povo nia terus, (fakar raan) povo nia mate, no povo nia mehi, iha dia 20/05/2002, reconhecimeto internacional, no povo Timor tomak ho oin hamnasa,tan povo hetan ona liberdade. Ha’u afirma questão filosófica ba Timores atu ita hotu tetu ba mai, ho vontade no tau iha consideração iha ita hotu hotu nia ULUN no tetu iha CONSCIÊNCIA MORAL (suara hati) hanesan MANU FALUR, atu la bele estraga POVO ba bebe’ik, susar ba bebe’ik, hamrok justiça ba bebe’ik, hakilar ba be moos ba bebe’ik, halerik ba eletricidade ba bebe’ik, halerik ba Estrada ba bebe’ik, ho pergunta nune’e “o que devemos esperar da nossa independência???”

 

DEFINIÇÃO ÉTICA e POLÍTICA

Ética mai husi lian Grego katak “ethos”, existem dois vogais para pronunciar e grafar o nossa vogal e : Um vogal breve, chamada ‘epsilon’, e outro  vogal longa, chamada ‘eta’. Entretanto, ethos, escrita com a vogal longa ( ethos com eta), significa costume; ( toman) porém, escrita com vogal a breve ( ethos com epsilon ), significa carácter,( hahalok )indole natural ou inclinação natural do ânimo, temperamento, ou conjunto de carácteristicas que estão na base do comportamento geral determinado individu, ou modo de ser, conjunto das disposições fisicas e psiquicas de uma pessoa. Sentido ethos ne’e refere ba as carácteristicas ema ida-idak nian, no determina quais virtudes e quais vícios cada um é capaz de práticar.

Iha ne’e filosófo clássico Sócrates, perguntava qual o sentido dos costumes estabelecidas (ethos com eta: os valores ética ou morais da colectividade, transmitidos de geração a geração). No mós “procura descobrir o carácter” (ethos com epsilon): carácteristicas pessoais, sentimentos, atitudes,condutas individuais, que levavam alguem a respeitar, ou andar além de os valores de cidade, por quê? (Cfr, convite a filosofia pg,299).Ética katak saida mak tenke halo? Qual é a ação correta? Saida mak virtude ne’e? Saida mak coragem ne’e? Que é o bem? Ética ne’e reflexão ba universal. Ética ne’e hanesan força no energia ida atu fo isin no klamar hodi halo Resistência, ho nune’e ita tenke kaer metin principio moral atu defende Timor nia dignidade no direito.

Política ne’e palavra originada husi lian Grego katak polis que significa “cidade organizada por leis e instituiçãoes”, (Cfr, Iniciação a filosofia, p, 439.) Tamba ne’e, união indissolúvel entre ética e política isto é a condutar o comportamento do individu e os valores da sociedade, pois somente na existencia compartilhadas com outros encontramos a liberdade, justiça, e felicidade.

 

ÉTICA POLÍTICA

Filosófo boot clássico Platão nia alunos Aristotéles, dehan “objectivo husi política no harí nação mak “BEM COMUN”,(Cfr, república Platão). Aristotéles reforça, iha nação ne’e atu hatuur povo nia moris di’ak, iha multidimencionais hanesan; dimensão intellectual, atu nação “forma ema sai ema”, liu husi educação. Dimensão fisica, naturalmente o bem comun, por que o bem é uma virtude natural do ser humano. Dimenção spiritual. Dimensão hotu hotu atu povo bele HAKSOLOK iha polis (cidade nação).

Ética nia abut mak bem, politica nia abut mak ética maibé tamba ética nia abut mak bem, politica nia abut mos bem tan ne’e, ema nia conhecimento ne’e aplica iha sabedoria prática mak politica atu hetán bem nebé hanaran BEM COMUM maibe tenke iha ética. Saida mak ética ne’e no ética nia função ne’e saida? ética katak uza meios nebé di’ak, meios nebé justo, meios nebé loos, meios nebé loos tuir dalan legal, atu atinge fim nebé di’ak ba ema hotu, Politica sem ética ne’e lakon nia sentido immoral ilicito incompleto, tamba ne’e ética politica tenke complete malu, tenke aplica hamutuk iha corridor ida, tenke la’o hamutuk atu alcança bem comun justo ba ema hotu iha sociedade.

Iha eleição tuir mai povo tomak iha rai doben Timor-leste, husi rai-ulun to’o rai-ikun, husi tasi feto to’o tasi mane, tempo to’o ona atu atenção tenke neon na’in hanesan samean, ho razão fundamento mak povo nia votus ida iha loron ida, ne’e determina ita hotu hotu ba tinan lima (5) sei mai.

 Hili ho ulun no fuan la’os ho osan, atu sai husi nakukun, sai husi ema be hanehan ho poder, sai husi injustiça, sai husi inferno iha rai ne’e, atu membru governo la bele taka bebe’ik masker, atu deputado /a sira la bele taka bebe’ik masker, atu hatudu loloos caracter saida mak sei halo ba rai doben Timor, la bele subar-an bebe’ik iha masker (fingido), ita hotu koko atu hase’es hahalok “nakukun” nian ( abuso de poder, hadau-ukun, sosa ukun, hamlaha no hamrok ba ukun, conspirações “plano segreto de tomada do poder”, mal administração, curupção, injustiças, mafiosos, nst ) mak povo tenke hili Na’I ulun, lider, ukun na’in mak hanesan:                        

  • Matenek hanesan samea no laran maus hanesan manu falur,
  • Matenek iha FUAN atu hadomi povo, (Nação),
  • Iha ética no moral,
  • Simplicidade ( hakuak ema hotu )
  • Humildade ( haraik-an atu rona ema seluk )
  • Fiar
  • Cultura, nst.

Povo rai doben Timor nia esperança, no aspiração ho questão nune’e: “o que devemos esperar da nossa independência”? Lider tenke, respeita constituição, lider tenke brani foti decisão loos no justo,  lider tenke salva guarda constituicional hametin soberania estado no funcionamentu, hamoris hahalok di’ak (virtudes no valores cristão moris no buras iha sociedade), ema boot ema kiik, ema beik no matenek, ema ki’ak no ema riko, hotu hotu hakruuk ba constituição ho principio do direito, estado subordina ba lei, estado subordina ba constituição,no três fundamentais principio primário  katak  tenke “ halo tuir lei, la contra lei, no la haksoit liu lei”,  Atu regula ema hotu hotu, no desemvolve BEM COMUN.

Loron besik dadauk ona ba elisaun lider sira atu sai fali atan  ba povo, no lider sira  sai suku tama suku, sai bairo tama bairo, sai  municipio tama municipio ho sira nia retorica nebé furak, fa’an sira nia matenek ( sofista ) tun sae atu convence povo kiik sira, povo kiik sira momento eleisaun sira hanesan ne’e  povo hanesan liurai nebé neon na’in ba ( prudência ) atu tetu ba mai sukat ba mai atu la bele monu ema nia lasu, monu ba ema nia doutrina falsu, monu ba ema nia promote falsu, monu ba ema nia retorica sem ação, ibun dehan hadomi povo laran hadomi individualismo,  egocentrismo, momento elisaun na’I ulun sira buka dalan oi-oin, ho maneira oi-oin,  lider sira ho careta  hatuun vitru cumprimento povo kiik sira iha dalan balun liu husi media social, balun fali momento sira hanesan prática caridade atu manán povo nia laran ho votus, balun koalia sira mak loos justo maibé “povo ficson”, povo fica só nome, hare povo cuek luar biasa, kuidadu atu labele repete tan hanesan agora dadaun ita hare ho matan sente ho fuan saida mak acontece ita hotu  hatene todo mundo sabe. Ho nune’e elição mak dalan único atu resolve crise política iha ita nia rai doben Timor-leste.

 

 MATENEK HANESAN SAMEA

TAMBA SÁ MAK NA’I JESUS CRISTO? Dehan “prudênte como serpente”, matenek hanesan samea? Bele dehan samea hanesan balada fuik ida nebé halai eh dolar ho ulun. Wanhira halai husi situação perigo, sira ba ho ulun, sikat let iha fatuk let, bobar tuir ai-sanak no ai-abut nia let. Samea la fai ulun arbiru. Diferente ho ita ema halai karik ho ain no ulun pânico hela, nune’e riba tun sae, liman ain, no ulun nakfera.

Jesus Cristo hakarak atu ita ema halo poltica hanesan samea, katak prudente ka neon na’in tetu no sukat did’ak, atu transforma moris ne’e, atu transforma sociedade, atu transforma nação, nu’u ema hotu moris saudavel, los duni filosófo classico Aristotéles, dehan katak “ema halo politica sukat husi “phronesis” (lian Grego) ka “prudential” (latim), inteligente ( matenek) atu sai husi nakukun ba naroman katak moris di’ak alias “ BEM COMUM”.

 Povo tomak tau consideração halo politica ho ulun katak tetu ba vissão ba future atu sai oinsá los? La’os halo politica ho ain-tur ka kabun bosu iha loron ohin, ka monu ba osan nebé la dura ohin loron de’it maibé tetu ho vontade ba loron aban. Iha momento sira hanesan ne’e povo hotu-hotu tenke ne’on na’in ba na’I ulun sira nia retorica nebé furak iha palco leten atu atrai povo kiik sira maibé no fim  mamuk sai ema boot, em vez resolve povo nia difuldade pelo contrário aumenta problema nebé complica povo ai-leba iha de’it inferno mak terus susar no susar.

Nu’udar Cristão Católico, ita tenke kaer metin principio ida atu hadia situação TIMOR-LESTE. Povo tomak tenke iha principio ida mak “ matan moris neon na’in ba hanesan Samea sira”.Iha Bíblia, “samea”, sai hanesan simbolo ba carácter prudênte. Samea la’os animal fuik nebé si’ak eh halo aat. Wanhira ita ataca samea, nia tafui veneno depois hases tama fatu kuak le’et, tama kuak eh halai bobar lakon. Nia hatene bobar iha situação perigo nia laran. Wanhira nia hases, nia hases ho ulun. La’os ho liman eh ain. Maibé la fai ulun ba fatuk eh ai, la riba tama iha kuak laran. Hodi dehan ho liafuan seluk, ema tenke prudente hanesan ema nebé hili dalan no halai husi moris ho nia ulun (hanoin, matenek).

Marting Heiderger dehan nune’e “ser no mundo e ser com os outros”, katak capacidade intellectual nebé ema iha, sei muda nia mundo rasik, muda sociedade no influencia mós ema seluk. Matenek nu’udar razão iluminador hodi naroman obscuridade nebé mai ho poder delek atu hafalun horizonte verdade nian. Ema matenek nebé hatene lori-an, ema nebé hatene transforma nia moris, mudança ba moris, mudança sociedade, mudança nação, empresta proverbio lian Baigueno nune’e “progreses is impossible without change. Those who cannot change their mind, cannot change anything”. Husi expressão ne’e atu dehan de’it katak wanhira ha’u hakarak progreseso, ha’u tenke muda buat balun iha ha’u nia an, wanhira ita hotu atu moris di’ak tenke muda, eleição ne’e povo tomak tenke muda hili lider, na’I ulun, nebé carácter nu’u samea no manu falur.

Política Cristão nian hatudu katak, ita nia ação nu’udar ema tenke la’o tuir prudência hanesan samea. “prudência” ( lian grego: phronesis ) ne’e virtude ( hahalok di’ak ) ida nebé moris nanis iha ita nia moris rasik. Prudência hatudu ba ita ema nia kbiit atu halo buat ida, maibé halo ho ulun, hili ho ulun, ho kakutak, ( samea ). Pelo contrário política la bele ba los mai los, se lae hela naran de’it ba democracia (caverna) alias fica só nome. Wanhira ita hili sala lider, incapacidade halo buat ruma la loos, foti sala decisão, afeita ba povo tomak nia moris, ema seluk, nação seluk dehan “ imi nia ulun tau iha nebé? o nia ulun tau iha nebé? Ita nia ulun tau iha nebé? Povo ai-leba nia ulun tau iha nebé? Iha sorin seluk, Immanuel kant mos dehan “carpe diem” (aten brani hanoin ho kakutak rasik). Tan ne’e, ha’u fiar katak política samea hanesan “o arte de pensar e agir”. (seni berpikir dan bertindak, bertindak).

 

 MANU FALUR

Manu falur ne’e hatudu ita nia vontade, “laran maus hanesan manu falur sira”. Ita hotu hatene katak “falur”, sai hanesan simbolu DAME nian. Iha ne’e, hatudu virtude nebé hanaran “ simplesidade eh haraik-an nian ( humildade ). Política samea tenke completa ho ética “manu-falur” nian. Dala barak Bíblia haktuir, katak iha Maromak nia oin ema ki’ak no ki’ik sira la iha rikosoin atu fó, nune’e sira iha de’it manu falur atu lori ba Na’I nia altar santu atu hamos sira sala no hafoun sira fiar.

Ema ki’ik no ki’ak sira mak hatene fahe nia susar ba malu no tulun malu. Ida ne’e, ha’u halo análogia ho ema seluk nebé hatudu-an no boot no as, forte no si’akteen. Bá ema nebé fiar-an no sader ba força, facil tebes atu taka matan no taka fuan ba ema seluk. Maibé ho “manu-falur” ita hakarak uza dalan pasifiku,ou amigo da paz, dalan genorosidade ( laran luak).

 

CONCLUSÃO

Timor-leste nu’udar nação foun be hamrik ho Sistema democracia, hakotu nia sofrimento barak husi colonialismo, invação illegal Indonesia, oras ne’e hamrik mesak nu’u jovem nebé koko hanoin ho kakutak rasik, “sapere aude”, (Immanuel kant ). Atu desemvolve ita nia rain, precisa ita hotu nia contribuição la bele hare ba cor mutin eh metan importante unidade hodi haforça Timor nia desemvolvimento.

Filosófo Hans-Georg, dehan nune’e “quando progredi no saber que aprende calar”, knananuk  antiga ida dehan “ ita ema moris halo rai nia naran, mate ona rai taka tilun be la bele rona”. Ita precisa aprofunda ita conhecimento atu hatene koalia no halo buat ruma se lae aprende sai nonok, Ludwing Wittgenstein, salienta nune’e sobre o que não se pode falar, deve-se calar”. Wanhira ita hatene koalia significa ita contribui hodi halo rai nia naran, se lae ita moris hela maibé rai taka ona ita nia tilun, ita la bele rona.

 

  FONTES

CHAUI Marílena, convite a filosofia, ed. São Paulo, 2000.

LOBATO Nicolau dos reis, sabemos, e podemos, e devemos vencer, Ed. Matinho Gusmão, Dili, 2018.

Reale Giovanni – ANTISERI, Dario, História da filosofia antiga,ed, 2007 São Paulo.

CHAUI Marílena, iniciação a filosofia, ed.3, 2016.

GUSMÃO Martnho, política samea-ética falur, ISFIT,2000.

Bíblia, Evangelho São Mateus, Bíblia sagrada (Liafuan di’ak ba imi), trad. Pe. Ronaldo,       SDB, Dili.

Pe. AFONSO Mateus, apontamento aula filosofia moral.

 

 

 

Nome: AGOSTO POTO

Estudante: INSTITUTO SUPERIOR DE FILOSOFIA E DE TEOLOGIA DOM JAIME GARCIA GOULART, FATUMETA.

Faculdade de : Filosofia.

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Powered By WordPress | LMS Academic

content-1701

sabung ayam online

yakinjp

yakinjp

rtp yakinjp

slot thailand

yakinjp

yakinjp

yakin jp

yakinjp id

maujp

maujp

maujp

maujp

slot mahjong

SGP Pools

slot mahjong

sabung ayam online

slot mahjong

SLOT THAILAND

article 328000621

article 328000622

article 328000623

article 328000624

article 328000625

article 328000626

article 328000627

article 328000628

article 328000629

article 328000630

article 328000631

article 328000632

article 328000633

article 328000634

article 328000635

article 328000636

article 328000637

article 328000638

article 328000639

article 328000640

article 328000641

article 328000642

article 328000643

article 328000644

article 328000645

article 328000646

article 328000647

article 328000648

article 328000649

article 328000650

article 328000651

article 328000652

article 328000653

article 328000654

article 328000655

article 328000656

article 328000657

article 328000658

article 328000659

article 328000660

article 888000056

article 888000057

article 888000058

article 888000059

article 888000060

article 888000061

article 888000062

article 888000063

article 888000064

article 888000065

article 888000066

article 888000067

article 888000068

article 888000069

article 888000070

article 888000071

article 888000072

article 888000073

article 888000074

article 888000075

article 888000076

article 888000077

article 888000078

article 888000079

article 888000080

article 888000081

article 888000082

article 888000083

article 888000084

article 888000085

article 888000086

article 888000087

article 888000088

article 888000089

article 888000090

article 868100041

article 868100042

article 868100043

article 868100044

article 868100045

article 868100046

article 868100047

article 868100048

article 868100049

article 868100050

article 868100051

article 868100052

article 868100053

article 868100054

article 868100055

article 868100056

article 868100057

article 868100058

article 868100059

article 868100060

article 868100061

article 868100062

article 868100063

article 868100064

article 868100065

article 868100066

article 868100067

article 868100068

article 868100069

article 868100070

article 868100071

article 868100072

article 868100073

article 868100074

article 868100075

article 868100076

article 868100077

article 868100078

article 868100079

article 868100080

cuaca 898100011

cuaca 898100012

cuaca 898100013

cuaca 898100014

cuaca 898100015

cuaca 898100016

cuaca 898100017

cuaca 898100018

cuaca 898100019

cuaca 898100020

cuaca 898100021

cuaca 898100022

cuaca 898100023

cuaca 898100024

cuaca 898100025

cuaca 898100026

cuaca 898100027

cuaca 898100028

cuaca 898100029

cuaca 898100030

cuaca 898100031

cuaca 898100032

cuaca 898100033

cuaca 898100034

cuaca 898100035

cuaca 898100036

cuaca 898100037

cuaca 898100038

cuaca 898100039

cuaca 898100040

cuaca 898100041

cuaca 898100042

cuaca 898100043

cuaca 898100044

cuaca 898100045

cuaca 898100046

cuaca 898100047

cuaca 898100048

cuaca 898100049

cuaca 898100050

cuaca 898100051

cuaca 898100052

cuaca 898100053

cuaca 898100054

cuaca 898100055

cuaca 898100056

cuaca 898100057

cuaca 898100058

cuaca 898100059

cuaca 898100060

cuaca 898100061

cuaca 898100062

cuaca 898100063

cuaca 898100064

cuaca 898100065

cuaca 898100066

cuaca 898100067

cuaca 898100068

cuaca 898100069

cuaca 898100070

cuaca 898100071

cuaca 898100072

cuaca 898100073

cuaca 898100074

cuaca 898100075

cuaca 898100076

cuaca 898100077

cuaca 898100078

cuaca 898100079

cuaca 898100080

cuaca 898100081

cuaca 898100082

cuaca 898100083

cuaca 898100084

cuaca 898100085

cuaca 898100086

cuaca 898100087

cuaca 898100088

cuaca 898100089

cuaca 898100090

cuaca 898100091

cuaca 898100092

cuaca 898100093

cuaca 898100094

cuaca 898100095

kasus 898100011

kasus 898100012

kasus 898100013

kasus 898100014

kasus 898100015

kasus 898100016

kasus 898100017

kasus 898100018

kasus 898100019

kasus 898100020

article 898100021

article 898100022

article 898100023

article 898100024

article 898100025

article 898100026

article 898100027

article 898100028

article 898100029

article 898100030

article 898100031

article 898100032

article 898100033

article 898100034

article 898100035

article 898100036

article 898100037

article 898100038

article 898100039

article 898100040

article 898100041

article 898100042

article 898100043

article 898100044

article 898100045

article 898100046

article 898100047

article 898100048

article 898100049

article 898100050

article 898100051

article 898100052

article 898100053

article 898100054

article 898100055

article 898100056

article 898100057

article 898100058

article 898100059

article 898100060

article 710000031

article 710000032

article 710000033

article 710000034

article 710000035

article 710000036

article 710000037

article 710000038

article 710000039

article 710000040

article 710000041

article 710000042

article 710000043

article 710000044

article 710000045

article 710000046

article 710000047

article 710000048

article 710000049

article 710000050

article 710000051

article 710000052

article 710000053

article 710000054

article 710000055

article 710000056

article 710000057

article 710000058

article 710000059

article 710000060

article 710000061

article 710000062

article 710000063

article 710000064

article 710000065

article 710000066

article 710000067

article 710000068

article 710000069

article 710000070

article 710000071

article 710000072

article 710000073

article 710000074

article 710000075

article 710000076

article 710000077

article 710000078

article 710000079

article 710000080

article 999990001

article 999990002

article 999990003

article 999990004

article 999990005

article 999990006

article 999990007

article 999990008

article 999990009

article 999990010

article 999990011

article 999990012

article 999990013

article 999990014

article 999990015

article 999990016

article 999990017

article 999990018

article 999990019

article 999990020

article 999990021

article 999990022

article 999990023

article 999990024

article 999990025

article 999990026

article 999990027

article 999990028

article 999990029

article 999990030

article 999990031

article 999990032

article 999990033

article 999990034

article 999990035

article 999990036

article 999990037

article 999990038

article 999990039

article 999990040

content-1701
error: Content is protected !!