PROJEITO ESTÁDIO TASI TOLU: HAKAT IDA BA OIN ATU DESENVOLVE DESPORTO IHA TIMOR LESTE?

 

Pe. Luis Gouveia Leite

 

Liafuan dahuluk

Estado Timor Leste nia plano ba desenvolvimento passo ida ba oin liu hosi harí infra-estrutura atu desenvolve desporto iha Timor Leste, liu hosi harí estádio Nacional, nia fatin mak area Lagoa Tasi Tolu. Razão hili fatin ida ne’e público sedauk hatene lolos, tamba sa? Parese razão estrategia, técnica, no sinbólica atu unifica nia visão desenvolvimento ho espirito nacionalismo? Ida ne mos sedauk claro mai ita público.

Desenvolvimento ema hotu hakarak, maibe oinsa mak desenvolvimento ida nebe bele fo resposta ba povo nia problema ba moris diak. Desenvolvimento nebe toca, ba foco (sasaran), labele naran halo deit tamba iha osan, se lae povo labele sente nia utilidade ba sira nia moris. Dala ruma bele acontece, ho razão desenvolvimento, elite politico sira ho companha aceita malu atu fahe deit projeito ba malu hodi hetan lucro, atu harico deit grupo kiik oan ida. Ikus mai povo só admira deit projeito nia físico maibe la goja buat ida.  Questão mak ne’e, tamba sa mak tenke hili Tasi Tolu sai fatin ba projeto boot ida ne’e? Artigo ida ne’e, atu fo deit opinhãot ba questão hili fatin Tassi Tolu?

 

Tamba sa mak Tasi Tolu?

  1. Iha Area nebe Luan ?

Ita hare nia area, Tasi Tolu fatin luan ida nebe hela besik Cidade Dili, besik Aeroporto, besik Estrada protocolu no facil atu ema ba acesso waihira iha evento jogos sira no mos evento cultural seluk. Maibe Area luan nebe besik Cidade Dili laós deit Tasi Tolu. Parte Oriente iha Dolok Oan, Metinaro Area lua barak. Parte Weste, parte Liquiça, Maubara Area luan sei barak mos. Maibe tamba sa mak tenke Tasi Tolu? Fatin hirak ne’e besik hotu Dili, tamba ne’e razão acessibilidade no conetividade ba fatin seluk além de Tasi Tolu nebe besik Dili, facil atu acesso, laiha problema ba população atu asiste jogos no atividade cultural seluk.

 

 

  1. Hakibi’it Economia, Desenvolve Povo nia moris

Projeito ida ne’e waihira realisa, sei tulun no desenvolve vida economia ema lubuk ida nian. Sei aranja emprego ba ema barak, sei desenvolve infraestrutura base sira iha area refere, hanesan dalan, be mós no energia nebe diak. Maibe ita haré realidade agora ne’e, Dili ne’e mak sai centro ba desenvolvimento. Desenvolvimento hotu maioria harí iha Dili deit, ita haluhan area ka fatin seluk nebe mos percisa desenvolve. Se ita nia razão tamba besik Aeroporto, besik dalan protocolo, ida ne’e razoavel liu ita harí projeto boot ida ne’e, iha Baucau, Malina, Suai no Oecusse, tamba iha fatin sira ne’e mos iha Aeroporto, iha dalan protocolo besik tan ho Nação visinho Indonesia ecepto Baucau mak dook hosi batas.

Governo tenke hanoin ona atu harí Segundo cidade ida ba Nação Timor Leste, labele desenvolvimento hotu-hotu bou deit iha Dili laran, Porto Internacional iha Dili, Aeroporto Internacional iha Dili, Super Mercado sira iha Dili, Loja bobot sira iha Dili, Hospital boot no Clinica sira iha Dili, Univercidade sira iha Dili no atu harí tan Estadio Internacional iha Dili Tasi Tolu. Cidade Dili ne’e ita compara karik ho Ró ida, Ró ne’e besik mout dadaun ona tamba Container boot barak demais liu ona tula iha nia leten.  

Ita compreende katak Capital Nação iha nebe deit, nia sai centro ba: economia, política no militar maibe, ita labele haluhan desenvolve mos Distrito seluk iha Timor Leste. Atu nune’e hamenus ona Urbanisasaun mai Cidade Dili. Se ida ne’e mak Governo la tau matan, tinan 10 oin mai ita lahatene sirculação população iha Cidade Dili laran sai oinsa?  Claro ke ema sei aumenta, kareta no motor sei aumenta barak tan maibe Cidade Dili laran mak sei nafatin hanesan agora ne’e. Tamba ne’e diak liu Estádio Internacional harí iha fatin seluk.

Imagina deit, Estádio iha Tasi Tolu, atu ba Tasi tolu ema tenke liu hosi Estrada nebe atu acesso mos ba Aeroporto, dalan nebe hanesan Porto mos usa lori Conteiner sira mai Loja sira iha Dili laran, dalan ida ne’e mos mak ema hosi Liquiça, Maliana, Kupang no Atambua mai liu iha neba atu too Dili. Ida ne’e mak Governo la halo manejamento didiak sei acontece agravamento ida nebe halo ema estres aat liu tan. Desenvolvimento nebe ita halo atu povo bele goza ho haksolok, maibe bele sai fali desastre ida ba moris diak iha futuro. Haré deit ita nia experiéncia iha visita Amo Papa Francisco mai Timor, missa iha Tasi Tolu iha 2024, Dili laran ita la’o la livre ona. Ne’e iha 2024, imagina iha 2034 mai claro ema, Kareta no Motor barak liu tan. Se Governo hanoin halo Estrada andar tolu ka hat bele resolve situação sira ne’e. Ponte ida atu acesso Aeroporto, ida seluk ba Porto no ponte ida tan ba acesso Estádio. Ho ida ne’e bele resolve situação karik?

 

  1. Estádio nia utilidade ba oin iha futuro

Hanesan temi ona iha leten, katak projeto Estádio ida ne’e nia prospeto ba oin, atu hakbiit no desenvolve economia local povo nian iha futuro. E depois atu bele ajuda no hafacil oinsa hala’o jogos internacional sira. Maibe ida ne’e labele acontece no realisa deit iha Dili. Diak liu tan realisa iha Distrito seluk, hodi nune’e bele hakibi’it economia povo sira nebe iha Distrito. Sira nia Guest House, sira nia Hotel, Ristorante bele folin hodi diversifica vida economia iha Timor laran. Aranja serviço ba sira nebe hela dook hosi Capital, labele buat hotu centralisa iha Dili deit.

Desenvolve desporto no hasae qualidade jogador sira iha modal oioin hanesan atlético sira, foot ball no seluk tan. Maibe jogador sira ne’e la’os deit iha Dili, iha Distrito sira mos jogador barak, joven barak mak iha capacidade ba desporto maibe la desenvolve tamba laiha facilidade nebe ajuda atu desenvolve sira nia capacidade no skill desporto nebe iha. Tamba ne’e Estádio labele harí bou malu deit iha Dili laran. 

Ho harí estádio meio ida atu dada investor no desenvolve setor Turismo. Seitor ida nebe importante tebes atu hasae povo nia economia no hasae income mos ba nação no hamoris seitor produtivo sira. Tamba ne’e precisa loke desenvolvimento ida ne’e sai hosi Cidade Dili atu hamoris no desenvolve Distrito seluk nia vida economia. Ho razão hirak ne’e mak hau pessoalmente la aceita harí Estádio iha Tasi Tolu Dili.

  1. Valor Cultural, Histórico no Espiritual

Tasi Tolu iha nia valor cultura no histórica nebe klean.  Culturalmente, area ida ne’e sai importante ba rito tradicional local nian, no iha nia valor no símbolo de identidade nebe importante ba sociedade nebe hela iha area refere. Preserva ba fatin tradicional no cultura ne’e importante atu bali nafatin identidade no cultura Timor Leste nia nebe mai hosi beiala sira. (TATOLI).

Tasi Tolu iha mos nia valor histórico, tamba Tasi Tolu fatin nebe militar Indonesia sira oho ema no soe iha neba. Liliu jovens sira nebe iha Massacre Santa Cruz nebe lakon too agora la hetan nia rate, balu ema soe iha neba. Ho razão ida ne’e mak iha 1989, amo Papa João Paolo II, mai visita Timor, Igreja hamutuk ho governador Timor nian Ir. Mario Carrascalao prepara no hili fatin ihaTasi Tolu atu halo Missa, ho razão ida katak, iha neba mártiro da Pátria barak mak ema soe. Papa mai atu reza mos ba sira nia klamar iha fatin ida ne’e. Ita fiar katak sira nia klamar iha Lalehan tamba ne’e sira tulun ita ohin loron Timor hetan ukun an. Tamba ne’e Tasi Tolu fatin nebe iha nia valor spiritual ba povo Timor Leste tomak. Bé iha Lagoa ho nia natureza nebe hakmatek, Tasi Tolu koalia mai ita konaba Esperança, konaba dame, konaba Nação Timor Leste nia viagem too ohin loron. Maibe ho projeto Estádio ida ne’e iha risco boot atu hases nia valor cultura no religioso nebe iha nia an.

  1. Valor Ecologia meio ambiente

Tasi tolu ho nia ecositema nebe único, inclui nia bé mer nebe sai fatin diak ba manu oioin bele moris, flora no fauna nebe única iha nia laran. Construção boot bele haruhun habitat natural nebe iha ou bele atrapalha sículo ecosistema nebe moris iha nia laran.

Projeito boot sempre cria limbah, sólido ka líquido, waihira companha la maneja ho diak bele halo poluição ba Lagoa no Rai iha area refere. Nia efeito bele halakon hotu ecosistema sira nebe moris iha nia laran. La’os deit ida ne’e maibe area ida ne’e mos iha nia função nebe importante tebes atu prevene mota no ta’is bé nebe tama iha laran.

Iha bé laran iha mos ahu ruin nebe importante tebes atu protese ecosistema sira nebe iha nia laran hanesan, ikan no animal seluk nebe hela iha neba. Tamba ne’e preserva ba fatin ida ne’e importante tebes atu protese animal moris sira nebe iha nia laran (Timor-Leste). Tamba ne’e wainhira harí projeto boot Estádio Internacional iha area ne’e, ameaça boot ida ba ecosistema sira iha neba. 

Ohin loron tamba osan no ho razão desenvolvimento, ema haluhan valor histórico, mártiro sira nia luta fakar ran ba rai ida ne’e, no povo ida ne’e. Em nome de desenvolvimento no progresso ema halo projeito boot oioin, maibe grupo kiik oan ida mak goja hosi desenvolvimento ne’e. Harí projeito bobot maibe la resposta ba problema povo nia moris, tamba lucro hosi projeito boot sira ne’e ema elite politico no companha boot sira mak goja. Povo kiik mai hare no admira deit ho projeito nia físico nebe iha, maibe sira la goja. Sira iha foho lao ain tanan nafatin, leba sira nia modo no aifuan lao ain mai too Mercado. Sira nia Estrada rural aat nafatin no balu sedauk iha tan, maibe ita iha ona auto Estrada, iha ona Aeroporto no atu harí tan ona Estádio ho nivel Internacional iha Dili Tasi Tolu.

  1. Halakon Beleza Natureza

Estrutura airin no moru ho beton bobot sira bele halakon lanscap visual nebe natural no hakmatek. Situação hakmatek, meditativa no spiritual tasi Tolu nian sei bele lakon ho atividade sira jogo hanesan: hakilar no haklalak parese acontese mos trata malu tolok malu no aat liu tan ida ne’e bele mosu.

Loron matan dader no lorokraik nian nebe leno halo Lagoa Tasi Tolu nia furak, nia lakan nabilan, hatudo nia Beleza  natural, fo menssagem dame no hakmatek hodi cria situação mágica ida nebe ita labele explica ho liafuan, só ho ita nia presensa direta mak bele senti nia dame, nia hakmatek no nia hakoak ba ita nia klamar.

Tasi Tolu, area bé hosi debu tolu ho nia bé no raihenek nebe furak. Nia furak no Beleza natural sira ne’e bele lakon ho moru no beto bobot hatidin an iha nia oin.

Diak liu harí monumento símbolo identidade Timor Leste nian ida, husik halo jardim nacional ida nebe nakloke atu povo bele pasiar hare Lagoa nia furak no nia Beleza natural. No dada atividade turisca hosi liur no local hodi hamoris economia local povo nian.

  1. Conclusão

Hili Tasi Tolu sai fatin atu harí Estádio, la’os Tasi tolu deit mak fatin nebe besik liu Dili no facil atu acesso Aeroporto no Estrada, maibe iha mos fatin seluk nebe iha besik Cidade Dili, no iha Distrito seluk. Bele hili fatin seluk nebe besik Cidade Dili ou diak liu tan iha Distrito (sai hosi Dili), hodi bele desenvolve no hamoris economia iha Distrito sira seluk. Dili desenvolvimento tatuk malu demais ona, tamba ne’e precisa loke desenvolvimento ba Distrito seluk.  Desenvovimento tenke iha nia visão ida nebe bele hakuak povo barak nia hakarak no nia interese, atu nune’e garante nia continuidade, liu hosi respeita valor histórico no cultura povo nian. Ida ne’e mak estrategia ida nebe diak atu desenvolve Timor Leste tuir nia plano. Ikus mai, se maneja ho diak, projeto ida ne’e la’os deit Estádio ida maibe sai símbolo progresso do desenvolvimento nacional iha mundo Internacional nia oin, no sai espaço ba Unidade ba povo Timor Leste tomak.

Tamba ne’e desenvolvimento hotu tenke iha nia perioridade: primeiro, atu hadia povo nia moris, la’os atu buka deit lucro hodi hariku deit grupo elite balu deit. Segundo, desenvolvimento la’o maibe respeita nafatin povo nia identidade cultural, labele tamba osan estraga no harahun fatin sira nebe comunidade ida fiar sai nudar sira nia símbolo de identidade. Terceiro, desenvolvimento ne’e diak, maibe tenke tau atenção ba meio ambiente ka vida natureza, tamba ita ema nia moris ne’e parte ida hosi natureza, ema ho natureza interdependencia. Estraga natureza katak estraga ita nia moris rasik.  

Desenvolvimento ida ne’e tenke iha nia transparancia, iha participação hosi público, no iha nia gestão ida nebe sustentavel atu nune’e iha nia uso, povo tomak bele sente. Se lae Estádio ida ne’e, sai mnumento mamuk ida nebe ocupa deit fatin no estraga, laiha nia beneficio ba povo nia moris iha futuro.

 

Docente ISFIT, Fatumeta Dili, hanorin História da Filosfia Contemporânea. Email: luisgoveia@yahoo.com.

Powered By WordPress | LMS Academic

content-1701

sabung ayam online

yakinjp

yakinjp

rtp yakinjp

slot thailand

yakinjp

yakinjp

yakin jp

yakinjp id

maujp

maujp

maujp

maujp

slot mahjong

SGP Pools

slot mahjong

sabung ayam online

slot mahjong

SLOT THAILAND

article 328000621

article 328000622

article 328000623

article 328000624

article 328000625

article 328000626

article 328000627

article 328000628

article 328000629

article 328000630

article 328000631

article 328000632

article 328000633

article 328000634

article 328000635

article 328000636

article 328000637

article 328000638

article 328000639

article 328000640

article 328000641

article 328000642

article 328000643

article 328000644

article 328000645

article 328000646

article 328000647

article 328000648

article 328000649

article 328000650

article 328000651

article 328000652

article 328000653

article 328000654

article 328000655

article 328000656

article 328000657

article 328000658

article 328000659

article 328000660

article 888000056

article 888000057

article 888000058

article 888000059

article 888000060

article 888000061

article 888000062

article 888000063

article 888000064

article 888000065

article 888000066

article 888000067

article 888000068

article 888000069

article 888000070

article 888000071

article 888000072

article 888000073

article 888000074

article 888000075

article 888000076

article 888000077

article 888000078

article 888000079

article 888000080

article 888000081

article 888000082

article 888000083

article 888000084

article 888000085

article 888000086

article 888000087

article 888000088

article 888000089

article 888000090

article 868100041

article 868100042

article 868100043

article 868100044

article 868100045

article 868100046

article 868100047

article 868100048

article 868100049

article 868100050

article 868100051

article 868100052

article 868100053

article 868100054

article 868100055

article 868100056

article 868100057

article 868100058

article 868100059

article 868100060

article 868100061

article 868100062

article 868100063

article 868100064

article 868100065

article 868100066

article 868100067

article 868100068

article 868100069

article 868100070

article 868100071

article 868100072

article 868100073

article 868100074

article 868100075

article 868100076

article 868100077

article 868100078

article 868100079

article 868100080

cuaca 898100011

cuaca 898100012

cuaca 898100013

cuaca 898100014

cuaca 898100015

cuaca 898100016

cuaca 898100017

cuaca 898100018

cuaca 898100019

cuaca 898100020

cuaca 898100021

cuaca 898100022

cuaca 898100023

cuaca 898100024

cuaca 898100025

cuaca 898100026

cuaca 898100027

cuaca 898100028

cuaca 898100029

cuaca 898100030

cuaca 898100031

cuaca 898100032

cuaca 898100033

cuaca 898100034

cuaca 898100035

cuaca 898100036

cuaca 898100037

cuaca 898100038

cuaca 898100039

cuaca 898100040

cuaca 898100041

cuaca 898100042

cuaca 898100043

cuaca 898100044

cuaca 898100045

cuaca 898100046

cuaca 898100047

cuaca 898100048

cuaca 898100049

cuaca 898100050

cuaca 898100051

cuaca 898100052

cuaca 898100053

cuaca 898100054

cuaca 898100055

cuaca 898100056

cuaca 898100057

cuaca 898100058

cuaca 898100059

cuaca 898100060

cuaca 898100061

cuaca 898100062

cuaca 898100063

cuaca 898100064

cuaca 898100065

cuaca 898100066

cuaca 898100067

cuaca 898100068

cuaca 898100069

cuaca 898100070

cuaca 898100071

cuaca 898100072

cuaca 898100073

cuaca 898100074

cuaca 898100075

cuaca 898100076

cuaca 898100077

cuaca 898100078

cuaca 898100079

cuaca 898100080

cuaca 898100081

cuaca 898100082

cuaca 898100083

cuaca 898100084

cuaca 898100085

cuaca 898100086

cuaca 898100087

cuaca 898100088

cuaca 898100089

cuaca 898100090

cuaca 898100091

cuaca 898100092

cuaca 898100093

cuaca 898100094

cuaca 898100095

kasus 898100011

kasus 898100012

kasus 898100013

kasus 898100014

kasus 898100015

kasus 898100016

kasus 898100017

kasus 898100018

kasus 898100019

kasus 898100020

article 898100021

article 898100022

article 898100023

article 898100024

article 898100025

article 898100026

article 898100027

article 898100028

article 898100029

article 898100030

article 898100031

article 898100032

article 898100033

article 898100034

article 898100035

article 898100036

article 898100037

article 898100038

article 898100039

article 898100040

article 898100041

article 898100042

article 898100043

article 898100044

article 898100045

article 898100046

article 898100047

article 898100048

article 898100049

article 898100050

article 898100051

article 898100052

article 898100053

article 898100054

article 898100055

article 898100056

article 898100057

article 898100058

article 898100059

article 898100060

article 710000031

article 710000032

article 710000033

article 710000034

article 710000035

article 710000036

article 710000037

article 710000038

article 710000039

article 710000040

article 710000041

article 710000042

article 710000043

article 710000044

article 710000045

article 710000046

article 710000047

article 710000048

article 710000049

article 710000050

article 710000051

article 710000052

article 710000053

article 710000054

article 710000055

article 710000056

article 710000057

article 710000058

article 710000059

article 710000060

article 710000061

article 710000062

article 710000063

article 710000064

article 710000065

article 710000066

article 710000067

article 710000068

article 710000069

article 710000070

article 710000071

article 710000072

article 710000073

article 710000074

article 710000075

article 710000076

article 710000077

article 710000078

article 710000079

article 710000080

article 999990001

article 999990002

article 999990003

article 999990004

article 999990005

article 999990006

article 999990007

article 999990008

article 999990009

article 999990010

article 999990011

article 999990012

article 999990013

article 999990014

article 999990015

article 999990016

article 999990017

article 999990018

article 999990019

article 999990020

article 999990021

article 999990022

article 999990023

article 999990024

article 999990025

article 999990026

article 999990027

article 999990028

article 999990029

article 999990030

article 999990031

article 999990032

article 999990033

article 999990034

article 999990035

article 999990036

article 999990037

article 999990038

article 999990039

article 999990040

content-1701
error: Content is protected !!