David Martins, Estudante ISFIT, II ano de Teologia

IntroduΓ§Γ£o

Objetivo husi escrito ne’e maka, lori ema ba compreende saida mak amor sentimental/romΓ’ntico no arte de amar iha esteira filosofia Erich Fromm nian. BasΓ‘, desde uluk kedas to’o ohin loron, domin laos β€œparte” ida husi moris, maibe β€œtudo”. Ho liafuan seluk, katak moris ne’e β€œdomin”. Nune’e, moris atu iha sentido wainhira iha domin, no domin ne’e atu iha sentido wainhira halao iha an rasik no ba existente seluk. Nune’e, domin ho moris ne’e la bele haketak (inseparΓ‘vel). No sempre iha, maske ita la iha buat barak. Maibe ohin loron, domin ne’e halo ema barak halimar malu ho sentimento hodi estima malu ka bolu malu ho termo/istila oi-oin. Husi ne’e lori ema barak ba compreende domin ne’e iha de’it nΓ­vel romΓ’ntico nian, nebΓ© hatudu iha feto ida ho mane ida hato’o sentimento ba malu, hodi haluha tiha nΓ­vel autΓͺntico nian nebΓ© halo ita hadomi moris no mos hadomi existente seluk. Entretanto, iha escrito ne’e nia tΓ­tulo escritor usa termo β€œexistente” ho objetivo atu dehan domin lolΓ³s ne’e alΓ©m de ita fo ba ema, ita fo mos ba criatura sira seluk.

 

1.Β Β Β Β Β  RaΓ­z husi Domin

Liafuan β€œdomin” ne’e adaptada husi lian seluk. Iha Timor ita seidauk iha fontes atu esclarece termo ne’e mai husi lian saida. Maibe iha lian portuguΓͺs ema hanaran amor ne’e nome masculino ida nebΓ© derivado husi verbo amar, iha InglΓͺs mak love, ho lian seluk tan. Liafuan ne’e contΓ©m sentido klean wainhira ita ba compreende iha lian grega. BasΓ‘, ema grego sira define liafuan ne’e iha conceito tolu: ἔρως (Eros), φιλία (Philia) no αγάπη (Ágape). Eros halai liu ba sexualidade (romΓ’ntico), Philia refere ba amizade no Ágape refere ba domin universal/genuΓ­no.

Nune’e, Abbagnano define domin ne’e iha parte hitu: primeira, relaΓ§Γ£o intersexual, domin ida nebΓ© baseia ba ita ema nia relaΓ§Γ£o seletiva no eletiva (sentimental), inclina liu ba iha desejo de posse/Eros. Segunda, relaΓ§Γ΅es interpessoais (Philia), domin entre amigos, famΓ­lia, cidadΓ£o no fen-laen. Terceira, amor por coisas ou objetos inanimados (Eros/desejo de posse), hanesan domin ba mesa, asu, ai-funan, fatuk, etc. Quarta, amor aos objetos ideais, hanesan domin ba justiΓ§a, ba bem, glΓ³ria, verdade, etc. (Interesse/Ágape). Quinta, amor as atividades ou formas de vida, hanesan domin ba trabalho, profissΓ£o, jogo, luxo, no divertimento (Interesse) ho carΓ‘ter Eros. Sexta, amor Γ  comunidade ou entes coletivos hanesan domin ba pΓ‘tria, ba partido, ba grupo, classe, famΓ­lia, bairo, etc. ho carΓ‘ter Philia, no sΓ©tima maka amor ao prΓ³ximo e de amor a Deus (Ágape) (ABBAGNANO: 2007: 38-39).

Husi ne’e ita hatene katak domin ne’e laos buat kloot ida, maibe buat luan nebΓ© consiste iha ita ema nia relaΓ§Γ£o, liga ho buat hirak be haleu ita iha mundo ne’e. Nune’e, geralmente domin ne’e rasik lori ka contΓ©m buat positivos, di’ak, laos negativos ka at. Nia lori consequΓͺncia at/ negativa wainhira ita ema halai liu ba iha tendΓͺncia Eros hodi moris iha aΓ§Γ£o ka relaΓ§Γ£o erΓ³tica no romΓ’ntico/sentimental nian. Katak domin nebΓ© sente de’it iha isin lolon (exterior) hodi lori buat at ba laran.

 

2.Β Β Β Β Β  OinsΓ‘ domin ne’e tuir filΓ³sofo sira nia harΓ©

Iha tempo clΓ‘sico/antigo, ema grego sira harΓ© domin ne’e hanesan forΓ§a unificadora ka harmonizadora ida. Nune’e, ba sira domin ne’e buat interior no invisΓ­vel. AristΓ³teles dehan katak HesΓ­odo ho ParmΓͺnides mak ema primeiro nebΓ© define domin ne’e hanesan forΓ§a interior nebΓ© halo buat hotu book-an no halo buat hotu sai hamutuk hodi metin ba nafatin (MetΓ‘fisica I, 4, 984b). Maibe antes ne’e, EmpΓ©docles afirma ona katak domin mak forΓ§a ida nebΓ© bele halibur no hafahe elemento haat: rai, be, ahi no ar, hamutuk hodi hetan harmonia/geraΓ§Γ£o/amizade, no haketak malu sei sai desarmonia/corrupΓ§Γ£o/discΓ³rdia/Γ³dio (GIOVANI-ANTISERI: 2003: 41).

PlatΓ£o iha nia livro Banquete nia trata uluk kona ba Eros, maibe ikus mai nia dehan ne’e laos domin lolΓ³s (cΓ³pia). Nune’e, nia define katak domin ne’e halo ita sente falta, insuficiΓͺncia, iha necessidade, ao mesmo tempo, domin ne’e halo ita iha desejo atu hetan no conserva buat nebΓ© tuir lolΓ³s ita la iha. Maibe, PlatΓ£o nafatin relata, katak domin ida henesan ne’e domin nebΓ© la dun iha valor. Tan ne’e, nia dehan, domin lolΓ³s mak domin ida nebΓ© halo ema contempla beleza iha mundo ne’e hodi recorda kona ba belo ka bom nebΓ© iha leten as ba (mundo inteletiva/ideal ka racional). Tan ne’e ba PlatΓ£o domin lolΓ³s ne’e mak o desejo do bem/uno bem (Banq: 200 a, e 205 e). Iha fali livro Fedro PlatΓ£o dehan ema ida nebΓ© iha domin lolΓ³s mak ema nebΓ© hasai-an husi amor sensΓ­vel (eros) hodi ba iha amor pela sabedoria (philia no Γ‘gape). Husi ne’e ema sai filΓ³sofo, enraizado iha PitΓ‘goras nia definiΓ§Γ£o kona ba filosofia be dehan amor pela sabedoria (Fedro, 265 b).

Iha fali tempo medieval, domin ne’e hetan transformaΓ§Γ£o. Tamba iha tempo clΓ‘ssico nian, domin ne’e refere de’it ba buat nebΓ© di’ak, feliz, agradΓ‘vel, etc. hodi lori ema ba moris iha hedonismo, estoicismo, epicurismo, etc. Nune’e, sira dehan iha domin nia laran la existe sofrimento. Maibe iha tempo medieval nian domin ne’e hanaran PaixΓ£o. Termo paixΓ£o ne’e contΓ©m buat rua maka amor ho sofrimento. Nune’e, ema medieval, liu-liu cristΓ£o sira compreende domin ne’e laos consiste de’it iha buat nebΓ© fo ksolok maibΓ© domin ne’e mos consiste iha sofrimento. Iha ne’e domin ho sofrimento hanesan de’it oin rua iha osan ida, la bele fahe (indivisΓ­vel). Nune’e, se mak hakarak hadomi pronto atu terus no se mak hakarak terus pronto atu hadomi.

Sira nia argumento ne’e baseia ba paixΓ£o Cristo nian, nebΓ© moris, terus, mate no moris hias iha Cruz leten. Nune’e, SΓ£o Paulo dehan β€œo amor Γ© a maior de todas” (I Cor 13, 13). Husi ne’e Jesus hari ukun-fuan foun hodi dehan β€œΓ© este o meu mandamento: que vos ameis uns aos outros como Eu vos amei” (Jo 15, 12). Iha ne’e domin nebΓ© prevalece maka Philia no Ágape. Tamba la iha domin ida nebΓ© boot liu domin nebΓ© saran nia moris ba nia bibi sira (dar). Husi ne’e mak Santo Agostinho, SΓ£o Tomas de Aquino, Duns Scoto, ho tan sira seluk desenvolve sira nia filosofia ho teologia iha parte domin nian hodi esclarece Maromak nia domin ida ne’e, nebΓ© fundamenta iha 1 Jo 4, 16 be dehan β€œDeus Γ© amor”. Ita conhece domin tamba Maromak hadomi uluk ita.

Iha tempo moderno mosu mai filΓ³sofo bar-barak define domin ne’e tuir sira nia ponto de vista filosofia nian. Maibe Descartes dehan β€œo amor Γ© uma emoΓ§Γ£o da alma, produzido pelo movimento dos espΓ­ritos vitais que a incita a unir-se voluntariamente aos objetos que lhe parecem convenientes”. Iha ne’e Descartes define domin ne’e halai liu ba emoΓ§Γ£o da alma be kait kedas ba Eros hodi lori ema ba desejo de posse, basΓ‘ incita a unir-se voluntariamente aos objetos hodi halo ema sai ambiΓ§Γ£o ba glΓ³ria, ba osan, ba feto, etc. Iha sorin seluk Leibniz dehan β€œquando se ama sinceramente uma pessoa” (apud ABBAGNANO: 2007: 42-43). Iha ne’e tuir Leibniz quando ita koalia kona ba domin ita koalia kona ba ema ida. Maibe tuir nia domin ne’e realiza entre ema ida ba ema ida de’it. Ninia hare ne’e halai liu ba feto ida ho mane ida hadomi malu, liga liu ba desejo sexual ka prazer (individualista, egoista no narcisista).

Iha fali doutrina Spinoza nian, nia apresenta conceito rua kona ba domin, nebΓ© ikus mai RomΓ’nticos sira usa. Termo rua ne’e maka: primeiro, nia dehan katak domin ne’e emoΓ§Γ£o do corpo (affectus), no segundo domin ne’e afeΓ§Γ£o da alma (passio) nebΓ© consiste iha alegria be causa husi liur tama ba laran, aliΓ‘s Conatus (Γ‰tica, III, 13). Iha ne’e Spinosa atu dehan domin ne’e ita fo no mos ita simu, tama no sai. Iha tan filΓ³sofo barak argumenta kona ba domin ne’e, maibe filΓ³sofo sira nebΓ© cita ne’e suficiente ona atu ita hatene katak domin ne’e ema trata ho sentido nebΓ© la hanesan iha tempo ba tempo (progressivo).

Iha fali tempo contemporΓ’neo nian, iha mos filΓ³sofo bar-barak mak trata kona ba domin ne’e ho ponto de vista la hanesan. Liu-liu ema barak trata domin ne’e iha de’it nΓ­vel sensitiva (sentimento), romΓ’ntico ka sexual nian, hodi dada mai to agora no ifluΓͺncia ona ema barak mak compreende domin ne’e hanesan de’it, feto ida mane ida tur ka toba hamutuk, rei malu, hakuak malu, manja ka estima malu, etc. Maibe Erich Fromm pelo contrΓ‘rio, nia dehan buat seluk ida.

 

3.Β Β Β Β Β  Erich Fromm nia harΓ© kona ba domin

Fromm ne’e filΓ³sofo, psicanalista no sociΓ³logo contemporΓ’neo ida. Nia naran completo mak Erich Pinchas Fromm, moris iha 23 de MarΓ§o de 1900 iha cidade Frankfurt, Alemanha. Oan mane mesak, husi Naphali Fromm no Rosa Krause (DALFOVO: 2009: 12). Fromm ema Judeu cristΓ£o nebΓ© estuda Kant, Hegel, Nietzsche, Herbert Spencer, John Stuart Mill, William James, Heidegger, Sartre, Bloch no Habermas (FUNK: 2010: 4). Husi ne’e mak ikus mai nia hakerek livro lubuk ida, nebΓ© trata kona ba sociedade, ema, domin, psicologia, etc. Obras sira balun hanesan cita ona iha escrito ne’e nia referΓͺncia.

Iha esteira filosofia Fromm nian, iha livro Amor Γ© Uma Arte koalia kona ba domin constitui buat rua maka: Teoria no PrΓ‘tica. Teoria consiste iha Amor, Resposta ao Problema da ExistΓͺncia Humana; Amor Entre Pais e Filhos; Dos Objetos do Amor. No iha prΓ‘tica nian contΓ©m buat tolu maka Disciplina, ConcentraΓ§Γ£o no PaciΓͺncia (FROMM: 1990: 142-143). Maibe fΓ‘cil atu compreende teoria ho prΓ‘tica ne’e Fromm dehan nune’e, β€œSe uma mulher nos diz que ama as flores e vemos que ela se esquece de regΓ‘-las, nΓ£o acreditamos em seu amor pelas flores” (FROMM: 1990: 49). Iha ne’e, Fromm hakarak dehan domin ne’e laos sentimento ka emoΓ§Γ£o, maibe arte nebΓ© exige ita ema nia coerΓͺncia entre liafuan ho hahalok (teoria no prΓ‘tica). Nune’e, folin sa lerek se ita dehan hadomi ema ida maibe ita halo nia estress no terus loron kalan?

Hanesan arte, iha teoria ida primeiro, Fromm dehan katak domin mak ΓΊnica resposta ba ita ema nia problema moris nian. Tuir Fromm iha domin nia laran ita ema nia problema primeiro mak sente mesak, solidΓ£o fΓ­sica no espiritual (FROMM: 1983: 26) ou sente lakon hela buat ruma, sasan ruma, ema ruma, buat ruma, etc. (solidΓ£o, separaΓ§Γ£o, ansiedade). Nune’e, ita nia preocupaΓ§Γ£o primeiro mak oinsΓ‘ hetan hikas buat nebΓ© ita lakon ne’e, hodi ba hamutuk ho nia, hamnasa no haksolok ho nia (uniΓ£o), ex. knosen sorin, belun, sasan ruma, etc. (FROMM: 1990: 27-31). Hanesan Eva nebΓ© lori knosen sorin ba completa AdΓ£o nia solidΓ£o. Iha ne’e Eva hanesan ai-moruk nebΓ© kura AdΓ£o nia moras, ou hanesan Eva ho AdΓ£o nebΓ© saudades bei-beik ba Jardim Eden.

Iha teoria ida segundo, Fromm koalia kona ba domin entre inan-aman ho oan sira nian. Nia dehan inan nia domin ne’e incondicional, katak inan hadomi ita ne’e laos tamba ita di’ak, bonita/o, badinas, obediente, la’e, maibe inan hadomi ita, tamba nia sente ita ne’e ninia isin rohan nebΓ© haketak husi nia wainhira ema koa ita nia husar talin be liga hela ho nia wainhira ita moris mai (parto), maibe ita sei hemu bei-beik husi nia hirus matan (susu). Pelo contrΓ‘rio, domin aman nian ne’e condicional, katak ita nia aman hadomi ita tamba nia hare katak ita ne’e ema di’ak, obediente, badinas, hakraik-an, etc. Nune’e, Fromm dehan katak β€œA mΓ£e Γ© o lar de que proviemos, Γ© a natureza, o solo, o oceano; o pai nΓ£o representa qualquer desses lares (…) o pai representa o outro polo da existΓͺncia humana: o mundo do pensamento, das coisas feitas pelo homem, da lei e da ordem, da disciplina, das viagens e da aventura. O pai Γ© aquele que ensina ao filho, que lhe mostra a estrada do mundo”. Nune’e, iha inan ida nia consciΓͺncia maka β€œnΓ£o hΓ‘ aΓ§Γ£o mΓ‘ nem crime que possa privar-te de meu amor, do que desejo para tua vida e felicidade”. Iha aman ida nia consciΓͺncia maka β€œagiste mal, nΓ£o podes deixar de aceitar certas consequΓͺncias de teus erros, e, antes de tudo, deves mudar de conduta se quiseres que eu goste de ti” (FROMM: 1990: 67-69).

Iha teoria ida terceiro, Fromm koalia kona ba domin iha parte lima: amor fraterno nebΓ© consiste iha β€œo sentimento de responsabilidade, de cuidado, de respeito por qualquer outro ser humano, o seu conhecimento, o desejo de aprimorar-lhe a vida (…) Γ© amor por todos os seres humanos (…) baseia-se na experiΓͺncia de que todos somos um” hatudu liu-liu ba ema lao rai, ki’ak, faluk, oan ki’ak, etc. la hare ba cor, raΓ§a, religiΓ£o, Γ©tnia, etc.; amor maternoΒ  consiste iha inan nia domin nebΓ© incondicional hatudu iha ninia cuidado no responsabilidade ba nia oan ida nia moris no crescimento; amor erΓ³tico consiste iha β€œo anseio de fusΓ£o completa, de uniΓ£o com uma outra pessoa (…) contato sexual (…) uniΓ£o fΓ­sica, superaΓ§Γ£o da separaΓ§Γ£o”; amor prΓ³prio, Fromm concebe ide ne’e la hanesan autor sira seluk nebΓ© dehan amor prΓ³prio ne’e halo ema sai egoista ka narcisista, maibΓ© Fromm dehan se ita bele hadomi ema seluk hanesan ita an rasik oin nusa mak ita la bele hadomi ita nia an rasik? Nune’e, amor prΓ³rio refere ba oinsΓ‘ mak ema ida cuidado, hadomi no hadia nia an, etc. (FROMM: 1990: 72-91).

Ida ikus maka amor de Deus, iha parte ne’e Fromm dehan atu hadomi Maromak ita hare uluk husi aspeto paternidade no maternidade nian. Iha aspeto maternidade nian halo Maromak hadomi ita ho domin incondicional, hanesan rai nebΓ© tane no sustenta ita ho buat oi-oin la sente baruk. Nune’e, ita nia domin ba fali Maromak mak liu husi fiar no cuidado Nia. Iha aspeto paternidade nian halo Maromak hadomi ita ho domin condicional, hanesan Lalehan nebΓ© fo loron, kalan, udan, fitun, fulan, kalohan, mahowen, hodi la hare ba metan ka mutin, kiik ka boot, oin at ka oin di’ak, rico ka ki’ak, etc. Ita ema nia domin ba fali Maromak mak liu husi fiar no obediΓͺncia, tamba iha aspeto paternidade nian ne’e Maromak hadomi ita condicional. No ikus Fromm dehan β€œo amor de Deus nΓ£o Γ© o conhecimento de Deus em pensamento, nem o pensamento do amor de alguΓ©m a Deus, mas o ato de experimentar a unidade com Deus” (FROMM: 1990: 91-106). Nune’e, ligado ho ida leten ne’e, iha aspeto humana nian, ita dehan katak lakon aman ne’e, lakon Lalehan/forΓ§a, lakon inan ne’e, lakon mundo/carinho. Maibe iha aspeto divino nian keta haluha katak rai sei tane Lalehan sei sadia, Maromak ne’e permanente nuudar aman no inan nebΓ© ita la harΓ© ho matan maibe sempre iha ba ita.

 

4.Β Β Β Β Β  Domin ne’e hanesan arte tuir Fromm

Atu hatene oinsΓ‘ Fromm koalia kona ba arte de amor, iha kedas preΓ’mbulo do livro, nia relata katak β€œo amor nΓ£o Γ© um sentimento em que qualquer um se possa comprazer, sem levar em conta o nΓ­vel de maturidade que alcanΓ§ou. Todas as tentativas de amar estΓ£o fadadas (determinadas) a falhar se ele nΓ£o procurar, com o mΓ‘ximo de atividade, desenvolver sua personalidade total, de modo a conseguir uma orientaΓ§Γ£o produtiva; convencΓͺ-lo de que a satisfaΓ§Γ£o no amor individual nΓ£o pode ser atingida sem a capacidade de amar ao prΓ³ximo, sem verdadeira humildade, coragem, fΓ© e disciplina” (FROMM: 1990: 15). Katak tentativa hotu-hotu domin nian nebΓ© ita halo, sei falha wainhira ita la ativo no la desenvolve ita nia personalidade hodi orienta ba produz buat ruma; no ita sei la sente satisfaΓ§Γ£o individual iha domin ne’e se ita la iha capacidade atu hadomi ema seluk ho hakraik-an, coragem, fΓ© no disciplina.

Atu compreende didiak afirmaΓ§Γ£o ne’e Fromm hatur kedas problema hodi dehan β€œa maioria das pessoas vΓͺ o problema do amor, antes de tudo, como o de ser amado, em lugar do de amar, da capacidade de alguΓ©m para amar”. Ho liafuan badak, katak problema domin nian ne’e mosu wainhira ema barak gosta de’it oinsΓ‘ mak ema seluk hadomi nia, laos oinsΓ‘ mak nia hadomi ema no existente seluk. Tamba ne’e nia dehan domin ne’e laos sentimento maibe hanesan arte ida nebΓ© exige ita atu domina teoria no prΓ‘tica hodi halao iha moris ida. Nune’e tuir Fromm domin lolΓ³s mak uniΓ£o, salvaΓ§Γ£o, igualdade (exclui meios), atividade criadora (atividade da alma), nune’e nia dehan β€œO amor Γ© uma forΓ§a ativa no homem; uma forΓ§a que irrompe pelas paredes que separam o homem de seus semelhantes, que o une aos outros; o amor leva-o a superar o sentimento de isolamento e de separaΓ§Γ£o, permitindo-lhe, porΓ©m, ser ele mesmo, reter sua integridade” (FROMM: 1990: 19-43).

Nune’e, Fromm dehan katak domin ne’e atividade laos afeto passivo, domin ne’e halo ita fo liman ba ema atu halo nia hamrik, laos fo ain hodi chuta ema monu. Harahun moru nebΓ© haketak hodi hari ponte nebΓ© halibur. Nune’e, domin lolΓ³s ne’e consiste iha fo (dar) laos iha simu (receber). Ba ema nebΓ© laos domin nain, fo ne’e katak halo terus-an ka hasusar-an, maibΓ©, ba ema nebΓ© hatene hadomi no ativo/produtivo β€œdar Γ© a mais alta expressΓ£o da potΓͺncia. No prΓ³prio ato de dar, ponho Γ  prova minha forΓ§a, minha riqueza, meu poder. Dar Γ© mais alegre do que receber, nΓ£o por ser uma privaΓ§Γ£o, mas porque, no ato de dar, encontra-se a expressΓ£o de minha vitalidade (…) quem Γ© capaz de dar si Γ© rico” (FOMM: 1990: 44-46).

AlΓ©m de dar iha mos elemento seluk nebΓ© hatudu domin ne’e maka Cuidado, hanesan inan ida nebΓ© fo han, fo hemu, fo hatais, fo haris nia oan, etc.; Responsabilidade katak ato voluntΓ‘rio ida nebΓ© sempre pronto hodi hatan (resposta) ba ema seluk nia bolu no necessidade; Respeito halo oinsΓ‘ mak atu ema ka sasan ida moris, cresce no sai abundante, laos estraga ka hamate; Conhecimento Fromm hatur iha afirmaΓ§Γ£o β€œconhece-te a ti mesmo” hodi dehan atu hadomi ema precisa conhece-an uluk, hodi hadomi ema ne’e hanesan ita nia an rasik. Nune’e, Fromm dehan β€œamor Γ© preocupaΓ§Γ£o ativa pela vida e crescimento daquilo que amamos”. Iha domin nia laran, feto ho mane iha de’it carΓ‘ter rua β€œO carΓ‘ter masculino pode ser definido como tendo as qualidades de penetraΓ§Γ£o, orientaΓ§Γ£o, atividade, disciplina e aventura/dar; o carΓ‘ter feminino, pelas qualidades de receptividade produtiva, proteΓ§Γ£o, realismo, paciΓͺncia, maternidade/receber” (FROMM: 1990: 49-61). Katak domin atu completa liu ne’e tenke iha fo (dar) no mos iha simu (receber), maibe atu feliz ho domin ne’e di’ak liu fo mak barak.

Ikus mai Fromm dehan labarik sira hadomi malu ho princΓ­pio β€œAmo porque sou amado” ha’u hadomi tamba ema hadomi ha’u. Ema bot sira hadomi ho princΓ­pio β€œSou amado porque amo” ema hadomi ha’u tamba ha’u hadomi sira. Ema nebΓ© la maduro iha domin, hadomi ho princΓ­pio β€œAmo-te porque necessito de ti” ha’u hadomi o tamba ha’u necessita o. No ema nebΓ© maduro iha domin, hadomi malu ho princΓ­pio nebΓ© dehan β€œNecessito de ti porque te amo” ha’u necessita o tamba ha’u hadomi o (FROMM: 1990: 65-66). Tamba ne’e Fromm dehan domin ne’e atitude ida nebΓ© orienta ema nia carΓ‘ter, hodi determina ema ida nia relaΓ§Γ£o di’ak ho mundo, ho buat hotu, laos de’it ho objeto do amor, tamba β€œo amor Γ© uma atividade, uma forΓ§a da alma (…) Se verdadeiramente amo alguΓ©m, entΓ£o amo a todos, amo o mundo, amo a vida. Se posso dizer a outrem, β€œEu te amo”, devo ser capaz de dizer: β€œAmo em ti a todos, atravΓ©s de ti amo o mundo, amo-me a mim mesmo em ti”  (FROMM: 1990: 71-72).

Nune’e, Fromm dehan katak domin ne’e essencialmente ato de vontade, ato de decisΓ£oΒ  nebΓ© halo ema ida entrega nia an tomak ba existente seluk nebΓ© precisa nia. Tamba ne’e domin laos sentimento, maibe decisΓ£o, julgamento no promessa. Tamba se domin ne’e sentimento de’it mak sei la iha base ba ema atu hadomi malu ba nafatin iha tempo di’ak no tempo at nia laran. Tamba sentimento ne’e bele ba-mai no bele mos mosu-lakon (FROMM: 1990: 82-83). Nune’e, domin lolΓ³s (genuino/autΓͺntico) mak expressΓ£o produtividade nian nebΓ© implica cuidado, respeito, responsabilidade no conhecimento. Tamba domin lolΓ³s ne’e mosu wainhira ema ida sente katak existente seluk nia necessidade importante liu nia rasik nia necessidade (FROMM: 1990: 86 e125).

 

5.Β Β Β Β Β  Amor atual / domin iha tempo ohin loron nian

Tuir Fromm, ohin loron ema maioria moris iha: amor erΓ³tico (sexual/romΓ’ntico), amor neurΓ³tico (belit metin ba inan-aman ka ema seluk nia domin nebΓ© halo ema la independente), amor idolatra (halo ema seluk sai tiha nia maromak), pseudo-amor ho termo seluk hanaran amor sentimental, katak domin ida nebΓ© ema sente ka experimenta liu de’it husi sentimento, fantasia ka imaginaΓ§Γ£o (mΓΊsica, filme romΓ’ntico, romance) laos iha relaΓ§Γ£o concreta husi ema nebΓ© real. Domin ida hanesan ne’e halo ema moris hela de’it iha passado no futuro nunca moris iha presente. Hanoin hela de’it ema seluk nia recordaΓ§Γ£o, ninia rei, ninia hamnasa, ninia hakuak, hanoin hela de’it oinsΓ‘ hetan doben di’ak ida, laen di’ak ida, uma, motor ka kareta di’ak ida, etc. Nune’e, halo ema la merasa puas ho ida nebΓ© oras ne’e hamutuk hela ho nia (FROMM: 1990: 113-134). Tamba ne’e mak ema dehan, midar iha imaginaΓ§Γ£o, moruk iha realidade ne’e todan. No sira ne’e mak halo ema koko halai husi realidade ka problema sira moris nian. Ikus mai la bele ona, dalan mak tara-an ka oho-an ou halo aborto, hemu droga, racun, baigon ka buka problema, etc.

Β Β Β Β Β Β Β Β Β Β Β  Tamba ne’e Fromm dehan katak problema ohin loron nian maka, ema hela iha β€œa ilusΓ£o de que amor significa necessariamente ausΓͺncia de conflito. Assim como Γ© costumeiro acreditar que dores e tristezas, em quaisquer circunstΓ’ncias, poderiam ser evitadas, tambΓ©m se acredita que o amor significa a ausΓͺncia de qualquer conflito” (FROMM: 1990: 135). Nune’e, se nia la bele ona hasoru desafio ka problema sira, maka nia sei negocia nia an iha kantor, iha dalan ninin, iha mercado, iha festa, hanesan de’it sasan oan ida hodi hetan lucro. BasΓ‘ Fromm dehan β€œO homem moderno transformou-se num artigo; experimenta sua energia vital como um investimento com que pode alcanΓ§ar o mais alto lucro, considerando sua posiΓ§Γ£o e a situaΓ§Γ£o do mercado de personalidade” (FROMM: 1990: 138). Buat sira ne’e maka, prostituiΓ§Γ£o (fo an hodi hetan osan), assΓ­dua sexual (fo an ba ema boot sira hodi hetan serviΓ§o), ema boot no ema rico sira usa osan hodi halo ema ki’ik, liu-liu feto sira hanesan objeto oan ida ba sira nia gosto, perselingkuhan, etc. aliΓ‘s β€œEl hombre no solamente vende mercancΓ­as, sino que tambiΓ©n se vende a sΓ­ mismo y se considera como una mercancΓ­a” (FROMM: 1947: 96). Ho lia badak, katak tempo ohin loron ema laos fan de’it sasan sira, maibe fan an mos.

 

6.Β Β Β Β Β  Amor e felicidade

Ligado ho amor atual ida leten ne’e, Fromm dehan β€œa felicidade do homem moderno consiste na sensaΓ§Γ£o de olhar as vitrinas das lojas e em comprar tudo quanto esteja em condiΓ§Γ΅es de comprar, quer a dinheiro, quer a prazo” (FROMM: 1990: 21). Katak felicidade tempo ohin loron nian ne’e consiste de’it iha saida mak β€œatraente”, feto bonita, mane bonito, sasan furak, capaz, etc. Hanesan de’it ema mirin nebΓ© contente wainhira hare boneka sira ema hatais ho roupa tidin hela iha loja sira nia oin (vitrinas das lojas). No ida ne’e Fromm hanaran felicidade falsa ka momentΓ’neo nebΓ© lori ema ba estraga an hodi halo nia an sai objeto ba ema seluk nia gosto. Nune’e, ema iha tendΓͺncia boot atu usa ema seluk sai objeto ba ninia prazer, hodi haluha tiha ita ema nia natureza no valor nebΓ© boot no as liu (imagem e semelhanΓ§a de Deus) (FROMM: 1990: 116). BasΓ‘ felicidade momentΓ’neo ida ne’e mak bai-bain lori consequΓͺncias negativas barak liu ba ema nia moris hanesan: merasa minder, moe, la fiar-an, make up, inventa-an, transgender, aborto, sex livre, selingkuh, LGBT, prostituiΓ§Γ£o, violaΓ§Γ£o sexual, incesto sexual (aman ka oan fo oan ba oan feto rasik), tara-an, oho-an, oho malu, baku malu, etc.

Afinal Fromm dehan katak felicidade domin nian ne’e consiste iha uniΓ£o ema nian hodi hasoru desafios no problema hirak nebΓ© mundo ne’e lori mai, basΓ‘ β€œno amor encontra-se, afinal, um porto ao abrigo da solidΓ£o. Forma-se uma alianΓ§a de dois contra o mundo” (FROMM: 1990: 119). Fromm la dehan atu ema rua, grupo (arte marciais, rituais, etc) ka partido halo alianΓ§a hodi halo mate ka estraga ema seluk ka buat seluk, maibΓ© hamutuk atu cresce iha amor fraterno, ajuda malu, respeita malu, etc. Tan domin lolΓ³s ne’e, halo ema sai produtivo, criativo, desenvolve ninia potΓͺncia sira, sai independente, cuidado mundo, hadomi nia an, ajuda ema, halo ema ne’e cresce no sai abundante. Tan domin nia sabor ne’e consiste iha fo (dar) laos simu (receber). Nune’e, ema nebΓ© fo no halo moris, ema ne’e feliz. Husi ne’e mak nia fo sentido ba vida, basΓ‘ β€œo significado da vida nΓ£o hΓ‘ de ser encontrado em sua mΓ‘xima manifestaΓ§Γ£o, mas no serviΓ§o a coletividade e nos deveres para a sociedade (…) o homem Γ© sozinho e, ao mesmo tempo, relacionando com outros (…) Sua felicidade depende da soliedariedade que sente com os outros homens, com as geraΓ§Γ΅es passadas e futuras” (FROMM: 1983: 45).

Nune’e de’it mak ita ema nia moris ne’e iha sentido, basÑ  nuudar ema, ita nia domin no felicidade ne’e consiste iha ser laos ter. Atu compreende entre ser no ter, Fromm dehan wainhira ita hetan ai-funan ida nebΓ© ita gosta liu iha jardim ida, iha nebΓ‘ ita decide atu sai ter ou ser, ita fokit ou o husik? Se ita fokit ita iha de’it modo de ter, se ita husik ita iha modo de ser. Nune’e, nuudar ema ita nia knaar mak buka atu halo moris, laos atu halo mate (FROMM: 1999: 27-28). Tamba ne’e, ohin loron mosu injustiΓ§a, problema ambiental no problemas sociais iha fatin-fatin tamba ema barak haluha ona sira nia ser, la iha ona domin, lakon ona sentido da vida, etc. Sira ne’e hotu Fromm hanaran β€œformas de desintegraΓ§Γ£o do amor na sociedade” (FROMM: 1990: 113).

 

7.Β Β Β Β Β  Pratica domin hanesan arte

Uluk nanain Fromm dehan β€œAmar Γ© uma experiΓͺncia pessoal que cada qual sΓ³ pode ter por si e para si” maibe la significa exclui existente seluk (FROMM: 1990: 141). Tan ne’e nia dehan, atu pratica domin ne’e hanesan arte, uluk nanain ita precisa domina uluk teoria no prΓ‘tica hodi halo coerΓͺncia. No atu iha coerΓͺncia, ita precisa de’it buat tolu: primeiro, ita precisa disciplina ida nebΓ© necessita ita ema nia estar disposto/vontade prΓ³pria, liga ba disciplina na inteira vida da pessoa; segundo ita precisa concentraΓ§Γ£o, concentra ba ida nebΓ© iha ita nia oin, ou hakmatek ka focus no haksolok ho ita nia-an no ho buat nebΓ© ita esforΓ§o dau-daun /ser capaz de ficar sΓ³ consigo mesmo, sensΓ­vel ba nia an hodi rona ninia voz interior, ser capaz de ouvir hodi moris plenamente iha presente, agora e aqui exclui tiha fantasia no imaginaΓ§Γ£o passado no futuro nian; terceiro paciΓͺncia, katak maske monu maibe hamrik nafatin lao ba oin hodi halo ita manan no hetan buat nebΓ© ita hein no esforΓ§o ba. Nune’e, domin hanesan arte, precisa teb-tebes ita ema nia suprema preocupaΓ§Γ£o. Tamba ne’e mak Fromm dehan β€œquem aspire a tornar-se mestre nessa arte deve comeΓ§ar por praticar a disciplina, a concentraΓ§Γ£o e a paciΓͺncia, em todas as fases de sua vida” (FROMM: 1990: 142-145). AliΓ‘s, atu sai ema nebΓ© domin nain, ka hatene hadomi, precisa disciplina, concentraΓ§Γ£o no paciΓͺncia iha nia moris tomak. Hanesan mos ema ida hakarak sai pianista nia tenke iha buat tolu ne’e. Se la’e nia sei gagal/falha atu sai pianista (homem falhado).

Ikus liu Fromm dehan, atu ita pratica domin ne’e lolΓ³s iha ita ema nia moris maka ita precisa β€œsuperaΓ§Γ£o do narcisismo”. Narcisismo bele dehan mos subjetivismo, katak ema nebΓ© buka di’ak ba nia an de’it, nia an mak di’ak liu, furak liu, acumula buat hotu ba de’it nia, usa ema ka sasan sira hanesan meios, atu alcanΓ§a buat nebΓ© nia hakarak (egocentrismo). Nune’e, Fromm exige objetividade hodi dehan β€œobjetividade; Γ© a faculdade de ver pessoas e coisas tais como sΓ£o”. Iha ne’e ita precisa buat rua atu halakon narcisismo ne’e maka: razΓ£o no humildade. Atu razΓ£o ho humildade ne’e cresce, ita precisa fΓ©, maibe laos fΓ© ida religioso nian, simplesmente fΓ© filosofia nian. Tamba ne’e mak nia define fΓ© iha rua: fΓ© irracional nebe halo ema fiar de’it ba ema seluk, liu-liu ema boot sira (submetido/atan), fΓ© racional nebΓ© halo ema fiar nia-an, esforΓ§o, criativo no produtivo. Tamba ne’e, Fromm dehan katak base ba Β fΓ© racional Β ne’e maka produtividade, nune’e ita moris ho fiar significa ita moris produtivamente (FROMM: 1990: 141-171).

Nune’e, tuir Frommβ€œter fΓ© requer coragem, a capacidade de correr um risco, a disposiΓ§Γ£o de aceitar mesmo a dor e a decepΓ§Γ£o (…) Amar significa entregar-se sem garantia, dar-se completamente na esperanΓ§a de que nosso amor produzirΓ‘ amor na pessoa amada. Amar Γ© um ato de fΓ©, e quem tiver mesquinha fΓ© terΓ‘ tambΓ©m mesquinho amor (…) a capacidade de amor reclama um estado de intensidade, de alerta, de vitalidade acentuada, que sΓ³ pode ser o resultado de uma orientaΓ§Γ£o ativa e produtiva em muitas outras esferas da vida. Se nΓ£o se Γ© produtivo em outras esferas, tambΓ©m nΓ£o se Γ© produtivo no amor”. Ikus liu Fromm dehan β€œo amor Γ© a ΓΊnica resposta sΓ‘dia e satisfatΓ³ria ao problema da existΓͺncia humana” (FROMM: Loc.Cit.).

Nune’e, domin mak ΓΊnico riku-soin ema (ser humano) nian nebΓ© sempre iha ba existente seluk. Iha nebΓ© de’it no iha tempo sa de’it, wainhira ita la iha buat ruma atu fo, iha nebΓ‘ domin sempre iha. Nune’e, domin sai hanesan ΓΊnica resposta nebΓ© ita bele fo ba moris ne’e no ba ser hotu-hotu be haleu ita. Portanto, domin hatudu katak ita existe ba ema seluk ka ba buat seluk, maske dala barak ita la iha buat barak (riquezas) atu fo. Tamba iha relaΓ§Γ£o humana nian, domin ne’e ita fo wainhira ita halo caridade ka soliedariedade ba malu, maibΓ© ita partilha domin ne’e ho lolΓ³s, wainhira ita la iha riku-soin ida atu fo ba malu. Exemplo, ema ida tanis, ha’u la iha lenΓ§o atu fo, maibe ha’u bele fo hakuak ida ba nia, wainhira ema ida moras ha’u la lori paracetamol maibe ha’u bele lori presenΓ§a ba nia, etc. Iha relaΓ§Γ£o ita ema ho animal ka ai-horis seluk, domin ne’e ita hatudu iha sacrifΓ­cio. Exemplo, ai-horis ida atu mate ha’u preisa rega nia ho be, animal ida hamlaha ka hamrook ha’u tenke fo han ka fo hemu nia ho duut ka ai-han ruma, etc. Sira ne’e hotu mak domin nebΓ© sempre iha, sai hanesan ΓΊnica resposta nebΓ© ita fo ba moris ne’e no ba existente seluk.

Β Β 

ConclusΓ£o Β 

Iha tempo clΓ‘ssico/antigo nian, ema concebe domin ne’e hanesan buat nebΓ© fo alegria ka fo ksolok de’it ba ema, maske PlatΓ£o lori ba monta iha leten as ba /uno bem. Iha tempo medieval ema muda tiha sentido husi concepΓ§Γ£o ne’e ho Cristo nia presenΓ§a hodi hatur paixΓ£o nebΓ© engloba domin ho sofrimento, hanesan oin rua iha osan ida. Iha tempo moderno nian ema maioria concebe domin ne’e iha nΓ­vel sensitiva/sentimento nian de’it, hodi halai liu ba amor sexual/romΓ’ntico hodi dada mai to’o ohin loron concepΓ§Γ£o ba amor sexual/romΓ’ntico ne’e sa’e makΓ‘s. Nune’e, sira haksolok liu wainhira simu (receber) do que fo (dar).

Husi ne’e, influΓͺncia ema barak hatene katak domin ne’e mak sentimento hodi hakloot de’it ba ema namora malu, selingkuh malu, rei malu, hakuak malu, toba hamutuk, etc. Nune’e, tuir Fromm sentimento laos refere ba fuan (coraΓ§Γ£o), fuan ne’e parte interna/divina, no sentimento ne’e externa, cinco sentidos nebΓ© lori bei-beik foer ka sala ba hafoer coraΓ§Γ£o nebΓ© santo. Tan ne’e, nia hanorin buat di’ak ida, katak domin ne’e laos sentimento, maibe hanesan arte nebΓ© precisa coerΓͺncia entre prΓ‘tica no teoria hodi necessita ato de vontade, ato de decisΓ£o, julgamento, promessa, cuidado, respeito, responsabilidade no conhecimento (Philia no Ágape) be halo ema sai criativo no produtivo. Sira ne’e hotu sai hanesan ΓΊnica resposta ba problema ita ema nia existΓͺncia moris nian. Tamba ne’e, domin mak ΓΊnica resposta nebΓ© ita fo ka responde ba ita nia moris rasik, ba ema seluk no ba buat hotu nebΓ© existe iha mundo wainhira sira evoca ita ema nia consciΓͺncia da responsabilidade/responder. Nune’e, felicidade ka sabor domin nian ne’e consiste iha fo (dar) laos iha simu (receber), maske sira nain rua completa malu. Husi ne’e mak halo ita hatene sentido da vida hodi fo valor ba vida ne’e rasik nia existΓͺncia hodi respeita mos existente seluk (amor autΓͺntico).

 

ReferΓͺncias

FROMM, Erich, Arte de Amar, Trad. Milton Amado, Editora Itatiaia Limitada Belo Horizonte, 1990.

_______, La vida autΓ©ntica, Trad. Marta Pino Moreno, PaidΓ³s: Barcelon, Buenos Aires, Mexico, 1947.

_______, AnΓ‘lise do Homem, 13Βͺ EdiΓ§Γ£o, Zahar Editores, Rio de Janeiro, 1983.

_______, O Medo Γ  Liberdade, Trad. OctΓ‘vio Alves Velho, 14ΒΊΒ  ediΓ§Γ£o, Zahar Editores, Rio de Janeiro, 1983.

_______, Ter ou Ser?, 2Βͺ EdiΓ§Γ£o, Trad. Isabel Praga, Editorial PresenΓ§a, Lisboa, 1999.

PLATÃO, DiÑlogos: ProtÑgoras, Górgias, o Banquete, Fedão, Trad. Carlos Alberto Nunes, Universidade Federal do ParÑ, 1980.

_______, Fedro, 6Βͺ ediΓ§Γ£o, Trad. Pinharanda Gomes, Lisboa GuimarΓ£es Editores, 2000.

ARISTΓ“TELES, MetafΓ­sica, Trad. Vincenzo Coceo, Editor Victor Civita, Abril S.A. Cultural, SΓ£o Paulo, 1984.

BÍBLIA SAGRADA (BS), 1Βͺ EdiΓ§Γ£o, Difusora BΓ­blica, Lisboa, 2015

SPINOZA, Benedictus, Tratado da CorreΓ§Γ£o do Intelecto: Γ‰tica, Trad. Marilena de Sousa ChauΓ­ (et al), 3Βͺ ediΓ§Γ£o, SΓ£o Paulo, Abril Cultural, 1983.

REALE, Giovane – ANTISERI, Dario, HistΓ³ria da Filosofia PagΓ£ Antiga, 2a EdiΓ§Γ£o, Vol. I, Trad. Ivo Storniolo, SΓ£o Paulo, Paulos, 2003.

ABBAGNANO, Nicola, DicionΓ‘rio de Filosofia, Trad. Alfredo Bossi, 5Βͺ EdiΓ§Γ£o, SΓ£o Paulo: Martins Fontes, 2007.

DALFOVO, Daniel David,Β  Um Estudo Sobre o Amor: DiΓ‘logos entre Sigmund Freud e Erich Fromm (Monografia), Itajai, SC, 2009.

Β FUNK, Rainer, A Filosofia Humanista de Fromm como CiΓͺncia do Homem, In Revista EspaΓ§o AcadΓ©mico –No. 110 – Julho de 2010.

Β 

Dsavid Martins, Estudante ISFIT, II ano de Teologia