BONUM COMUNE PRO PÚBLIKU NON BONUM PRIVATUM: Haloos Diskordánsia-1 Husi David Martins

(Eskritór: António Da Cunha, Alumi ISFIT e Finalista Polítika Púbika UNTL)

Wainhira ha’u lee tiha pak dosen Cesar Ferreira Amaral (CFA) ho pak guru David Martins (DM) sira na’in rua nia paradoksu ne’ebé dialektika tebes no nakonu ho konseitu filozofia, iha ne’ebé pak guru DM diskorda no hambriik ho pozisaun: Etica no moral maka baze fundamental ne’ebé dudu no book ema atu halo argumentu kritiku, hodi orienta malu ba bonum privatum et comune.

 Furak tebes wainhira ha’u lee belun na’in rua nia hanoin hanesan amar da sabedoria ida, enkuantu halo leitura ho dialetika lafasil ba filozofu ida simu no tolan tomak paradoksu sira, iha ne’ebé liu husi infiltrasaun didi’ak ba substánsia no esénsia husi paradoksu pak dosen ho pak guru sira nian.

Husi infiltrasaun ne’ebé ha’u halo ba pak guru DM nia diskordánsia ha’u dehan forra de area cobertura, wainhira sai ona husi liña maka nia sei to’o de’it eudemonia privatum, asalkan ha’u kontente la importa Bonum comum, maka Bonum comum pro publico lakon, tamba pak guru la konsegue deskobre SUJEITO husi testu ne’e.

Tamba ne’e, la signifika ha’u iha pozisaun CFA, maibé hakarak hatuur ka haloos parte balun husi pak guru MD. Loos duni iha istória filozofia nian hahú kedas husi Pre-Sokrátika, filózofu sira krítika malu ida-idak mai ho nia razaun, ho ida ne’e la iha verdadde ida ne’ebé absoluta. Tan ne’e, ha’u diskorda la signifika ha’u rejita totál paradoksu husi MD. Maibé, ha’u hakarak hadi’a, haree  husi péritos balun iha polítika públika no reflesaun filozofia naton, ne’ebé ha’u hetan iha sede sapientia ISFIT.

 

  1. Proplema Públiku

Problema públiku nian mai ho karakter públiku, impaktu ne’e la’os ba ema “IDA”, iha situasaun ida ne’e maka persis iha estadu RDTL. Iha teoria polítika públika problema publiku ezemplu: na’ok (corrupção) “ ativa” ou “pasiva” + atensaun públika + inpaktu públiku. Maka iha ne’e konsidera hanesan problema públiku. Tan ne’e, maka problema sempre lori atensaun ba toria polítika públika.

“Polítika públika ne’e polítika ida ne’ebé hala’o husi individuo ka grupu, ne’ebé hetan poder iha instituisaun ida ka orgaun soberania ho objetivu hodi hala’o no buka  solusaun ba problema ida,  no hodi atinji objetivu ne’ebé iha tiha ona” (Sisto Maia, 2019; 3). Problema públia hetan solusaun husi instituisaun sira, ne’ebé maka iha rai ida hanesan RDTL maka órgaun soberania poder ezekutivu (governu), la’os solusaun ne’e husi ha’u ka pak docent CFA no pak guru MD.

Thomas R. Dye hateten: “Public policy is whatever government chooses to do or not to do” (Dye, 1972; 2). Halo ka la halo ne’e husi governu, maibé tenke tetu husi problema ne’e kategoria públiku ka lae, ne’e maka liu husi síklu polítika públika “agenda setting”, (crf, Sabatier, 1979; 481). Ha’u repete solusaun ba problema publiku ka problema sosiál ne’ebé povu “RDTL” hasoru  maka responsável governu ka makaer ukun sira, liu husi planu ne’ebé iha. Ita mós planu ida hanaran Programa Estratéjuku Dezenvolvimentu Nasional ( PEDN 2011-2030), tarjetu to’o 2030 Timor hanesan singapura, maibé agora iha ona 2024, loos ka pak guru nain rua tuir planu refere, filosofia hanorin ita atu kestiona ba situasaun hirak ne’e.

 Ha’u repete na’in ba solusaun Problema públika ne’e la seluk la leet makaer ukun sira. solusaun ne’e lori bonum comune pro publico non bonum privatum pro “elite”.

 

  1. Sujeitu: “Politika”

            Ha’u le fila-fila textu husi pak guru nain rua nian hodi halo dialetika, no ha’u hahú kedas ho pergunta: kritika ba saida? ha’u hetan iha paragrafu primeiru ho segundu maka problema sosiál, tan ne’e maka iha leten ha’u hahú kedas esplika problema sosiál sira ezemplu: injustisa, korupsaun, nst. Problema sosiál ne’e mosu iha ne’ebe? iha estadu RDTL,  problema sosiál sira ne’e se loos maka bele solusiona? Seráke solusiona presiza kritika ho etika ka kritika la presiza etika. Husi ne’e maka hetan kedas sujeitu ema ne’ebé atu solusiona problema maka NAIN BA DESIZAUN POLITIKA” makaer ukun, nah iha ne’e maka poder órgaun konstituiente teoria Trias  Política husi Montesquieu.

Sé Sujeito ne’e maka “ Politika”, enkuantu ko’alia kona-ba polítika ne’e dinámika, ohin nian ko’alia lalehan, iha implementasaun bele mosu infermu. Tamba sujeitu em sí polítika, hakarak ka lakohi mencurikan, filozofia de “skepsis”, tamba iha periodu sokrátika iha gurupu ida hanaran sofista ne’e faan sira nia matenek iha dalan-dalan, maibé nakonu ho lia bosok. Iha situasaun ida ne’e ida-idak presiza vijilánsia tanba Nicolau Lobato dehan são muitos reacianários (Cfr. Nicolau Lobato, 2016; 82), kuidadu lifuan polítika sira “promesa”, dehan Bonum Comune Pro Público, keta halo ba iha implemetasaun ka iha nia termination public policy lori fali Bonum Privatum.

            Aristóteles hafahe siénsia ne’e ba tipu tolu: 1. Siénsia Teorítiku “epísteme” ne’e maka filozofia. 2. Siénsia prátika ezemplu: poltíka, étika, no ikus siénsia poétika ezemplu: arte sira. Husi ne’e, klasifika katak politika ne’e siénsia prátika aksilogia + telos politica ne’e maka eudemonia, Aristóteles (384-322), define objetivu husi politika: “Tujuan terakhir manusia adalah kebahagiaan (eudemonia), karena hanya kebahagiaan demi diri sendiri, sedangkan bagi orang yang sudah bahagia tak ada sesuatu lagi yang dirindukannya”.(Suseno, 2016; 188). Eudemonia Aristoteles ne’e la’os hela de’it iha mundo “eikasia” hanesan nia krítika ba Plato (Ukun), ba Plato konsiedra realidade hanesan kopia, ne’ebé keta laran susar no triste. Maibé, ita la ko’alia siénsia teoriku “ filosofia” maibé, siénsia prátika (praxis),lori ba realidade + mundu “politeia”, eudemonia iha politika maka la seluk la leet Bonum Comune Pro Público (ben’estar do povo) la iha fatin ba Bonum privatum.

            Ho ida ne’e maka Aristoteles discorda idea husi nia mestre rasik Platao, “dengan melawan Platon, Aristoteles tidak menyerakan kepemimpinan kepada seorang filsof. yand dibutkan oleh seorang pemimpin adalah kebikjasanaan dalam peraulan dalam keutamaan-keutamaan etis. Sikap-Sikap itu tidak merupakan obyek pengatahuan filosofi melainkan tumbuh dalam keakraban dehan yang baik, dalam berulang-berulang melakunkanya” (Ibid.,Suseno;189). Dala ida tan Virtus Ethics, sasukat kdasar ba nia maka baik, mosu iha interasaun ema nian loron-loron. Tamba ne’e, keta monu ba lasu  ba Autor Politika ne’ebé besik mai hatudu hahalok di’ak no sopan santun alias “santo moris” sira, maibé buat sa maka Aristoteles husik hela haree mós ba iha nia kebijasanaan hodi bele ba to’o ben estar do povo.

            Se nune’e DESIZAUM Publico (kibijakan umum) ne’ebé la iha Bonum Comune Pro Público maka ita hela ho politika utopia ne’ebé memperbodakan públiku (povu), iha situasaun hanesan ne’e, seráke ita dehan ka autór Politika iha ita rain ne’e iha Philos no Virtus Ethiks?

 

  1. Sentidu husi Bonum Comune

Bonum Comum dalam Filafat Barat, editor husi Simon Untara ho Datu Hendrawain, apresenta Bonum Comum sentidu ampla no ita bele hetan iha espresaun sira hanesan: kesejahteraan umum (general welfare, kepentingan umu (public interest), kebaikan publik (public good). Ho ida ida ne’e, sai diskute iha mundu polítika, mai iha tempu modernu. Polítika sira gosta tebes uza Bonum Comum, maibé iha polis praxis mosu fali bonum privatum.Tane ne’e, liuliu iha sociedade pluralist kestiona kona-bá problema ne’e.

Konceitu ida ne’e, sentral tebes iha filosofia moral klásiku ne’ebé hetan iha Aristóteles nia Magna Etica (sumum Bonum), Sumum Bonum ba Aristóteles ema ida-idak hakaas-aan ba to’o iha ne’ebá dalan maka “Virtus Ethiks”.

 Ohin loron, ema polítika modernu, sira koko uza ida ne’e atu taka povu nia ibun. Hanesan espresaun balun husi polítika estadu ne’e ita nian mai hamutuk hodi rezolve problema sira, labele lalais monu ba espressaun hirak ne’e. Dala ida tan, kulaker problema ne’ebé povu hasoru ne’e governu liu husi “implementation Public policy”, tamba ne’e ita tenke krítika no krítika bebeik, maibé krítika hirak ne’e “é uma conselho”, la’os desizaun, tamba poder ne’e ita fó ba sira. Wainhira ita nonok maka iha loron ida makaer ukun sira sei ko’alia: IHA NE’E HA’U MAKA MANDA, SESE DE’IT.

Tuir David Hallanback, Bonum Comum iha versaun utilitarismo, atu ema hotu hetan no sente ben-estar ida ne’e, liu husi desizaun public policy iha politika implementasaun ( Cfr. art. Josena Emilie, 2021).

Ha’u nia belun DM ha’u hetan:  Bonum Privatum et Bonum Comune, hanesan ha’u dehan,  komu sujeitu ne’e Politika maka iha public implemtation la eziste no labele iha konsepsaun bonum privatum “elite”, mesmo Bonum privatum MD la temi esplisitamente.

Tuir David Hallaback, Bonum Comune iha sentidu ampla Bonum comum ( general welf)-ne’e rikusioin tomak nasaun ne’e ema hotu tenke hetan no fahe hanesan, labele turuk oan de’it maka ba povu, restu hela iha bonum privatu (elite), sira maka kaer ukun no ezekuta.  

Bonum Comumm (public good) sa de’it barang/jaksa ne’ebé ema povu hotu nian, la iha ema ida maka atu terik netik. Tamba nia karater non-rivalous e non-eksludible. Mak nem makaer ukun ida lamas fali dokumentu kriminozu husi gaveta mai hodi bandu no esklui fali povu + bonum privatum (elite).  Matebian Fernando Lassama nota no hantene interrese ukun nain sira, ho ida ne’e nia dehan: Ha’u nia dignidade la aas liu estadu nian.

Labele nega, bosok no aat liu maka lakohi halo krítika ba problema sosiál ne’ebé povu ka rai ida ne’e hasoru. Ema hirak ne’e kuidadu ho sira nia liafuan alias labele tolan tomak, hirak ne’e mak Nicolau Lobato bolu naran “novos reacionarios” (cfr. Nicolau Lobato, 2016; 81).

Ho ida ne’e, kualker desizaun public policy iha fins ne’e TENKE lori Bonum Comune Pro público non Bonum Privatum.

Sé ho MD nia pozisaun: etika no morál maka baze fundamentál ne’ebe dudu no bok ema atu halo argumentu krítiku, hodi orienta malu ba bonum privatum et comune. Se sujeitu “polítiku” alias makaer ukun, haree ba problema públiku ka sosiál ne’ebé ha’u koloka iha leten iha kontestu Timór,  por reflesaun filozofiku será ke “polítiku” makaer ukun ida ohin loron sira bele lori povu hetan  bonum comum?

Powered By WordPress | LMS Academic

content-1701

sabung ayam online

yakinjp

yakinjp

rtp yakinjp

slot thailand

yakinjp

yakinjp

yakin jp

yakinjp id

maujp

maujp

maujp

maujp

slot mahjong

SGP Pools

slot mahjong

sabung ayam online

slot mahjong

SLOT THAILAND

article 328000621

article 328000622

article 328000623

article 328000624

article 328000625

article 328000626

article 328000627

article 328000628

article 328000629

article 328000630

article 328000631

article 328000632

article 328000633

article 328000634

article 328000635

article 328000636

article 328000637

article 328000638

article 328000639

article 328000640

article 328000641

article 328000642

article 328000643

article 328000644

article 328000645

article 328000646

article 328000647

article 328000648

article 328000649

article 328000650

article 328000651

article 328000652

article 328000653

article 328000654

article 328000655

article 328000656

article 328000657

article 328000658

article 328000659

article 328000660

article 888000056

article 888000057

article 888000058

article 888000059

article 888000060

article 888000061

article 888000062

article 888000063

article 888000064

article 888000065

article 888000066

article 888000067

article 888000068

article 888000069

article 888000070

article 888000071

article 888000072

article 888000073

article 888000074

article 888000075

article 888000076

article 888000077

article 888000078

article 888000079

article 888000080

article 888000081

article 888000082

article 888000083

article 888000084

article 888000085

article 888000086

article 888000087

article 888000088

article 888000089

article 888000090

article 868100041

article 868100042

article 868100043

article 868100044

article 868100045

article 868100046

article 868100047

article 868100048

article 868100049

article 868100050

article 868100051

article 868100052

article 868100053

article 868100054

article 868100055

article 868100056

article 868100057

article 868100058

article 868100059

article 868100060

article 868100061

article 868100062

article 868100063

article 868100064

article 868100065

article 868100066

article 868100067

article 868100068

article 868100069

article 868100070

article 868100071

article 868100072

article 868100073

article 868100074

article 868100075

article 868100076

article 868100077

article 868100078

article 868100079

article 868100080

cuaca 898100011

cuaca 898100012

cuaca 898100013

cuaca 898100014

cuaca 898100015

cuaca 898100016

cuaca 898100017

cuaca 898100018

cuaca 898100019

cuaca 898100020

cuaca 898100021

cuaca 898100022

cuaca 898100023

cuaca 898100024

cuaca 898100025

cuaca 898100026

cuaca 898100027

cuaca 898100028

cuaca 898100029

cuaca 898100030

cuaca 898100031

cuaca 898100032

cuaca 898100033

cuaca 898100034

cuaca 898100035

cuaca 898100036

cuaca 898100037

cuaca 898100038

cuaca 898100039

cuaca 898100040

cuaca 898100041

cuaca 898100042

cuaca 898100043

cuaca 898100044

cuaca 898100045

cuaca 898100046

cuaca 898100047

cuaca 898100048

cuaca 898100049

cuaca 898100050

cuaca 898100051

cuaca 898100052

cuaca 898100053

cuaca 898100054

cuaca 898100055

cuaca 898100056

cuaca 898100057

cuaca 898100058

cuaca 898100059

cuaca 898100060

cuaca 898100061

cuaca 898100062

cuaca 898100063

cuaca 898100064

cuaca 898100065

cuaca 898100066

cuaca 898100067

cuaca 898100068

cuaca 898100069

cuaca 898100070

cuaca 898100071

cuaca 898100072

cuaca 898100073

cuaca 898100074

cuaca 898100075

cuaca 898100076

cuaca 898100077

cuaca 898100078

cuaca 898100079

cuaca 898100080

cuaca 898100081

cuaca 898100082

cuaca 898100083

cuaca 898100084

cuaca 898100085

cuaca 898100086

cuaca 898100087

cuaca 898100088

cuaca 898100089

cuaca 898100090

cuaca 898100091

cuaca 898100092

cuaca 898100093

cuaca 898100094

cuaca 898100095

kasus 898100011

kasus 898100012

kasus 898100013

kasus 898100014

kasus 898100015

kasus 898100016

kasus 898100017

kasus 898100018

kasus 898100019

kasus 898100020

article 898100021

article 898100022

article 898100023

article 898100024

article 898100025

article 898100026

article 898100027

article 898100028

article 898100029

article 898100030

article 898100031

article 898100032

article 898100033

article 898100034

article 898100035

article 898100036

article 898100037

article 898100038

article 898100039

article 898100040

article 898100041

article 898100042

article 898100043

article 898100044

article 898100045

article 898100046

article 898100047

article 898100048

article 898100049

article 898100050

article 898100051

article 898100052

article 898100053

article 898100054

article 898100055

article 898100056

article 898100057

article 898100058

article 898100059

article 898100060

article 710000031

article 710000032

article 710000033

article 710000034

article 710000035

article 710000036

article 710000037

article 710000038

article 710000039

article 710000040

article 710000041

article 710000042

article 710000043

article 710000044

article 710000045

article 710000046

article 710000047

article 710000048

article 710000049

article 710000050

article 710000051

article 710000052

article 710000053

article 710000054

article 710000055

article 710000056

article 710000057

article 710000058

article 710000059

article 710000060

article 710000061

article 710000062

article 710000063

article 710000064

article 710000065

article 710000066

article 710000067

article 710000068

article 710000069

article 710000070

article 710000071

article 710000072

article 710000073

article 710000074

article 710000075

article 710000076

article 710000077

article 710000078

article 710000079

article 710000080

article 999990001

article 999990002

article 999990003

article 999990004

article 999990005

article 999990006

article 999990007

article 999990008

article 999990009

article 999990010

article 999990011

article 999990012

article 999990013

article 999990014

article 999990015

article 999990016

article 999990017

article 999990018

article 999990019

article 999990020

article 999990021

article 999990022

article 999990023

article 999990024

article 999990025

article 999990026

article 999990027

article 999990028

article 999990029

article 999990030

article 999990031

article 999990032

article 999990033

article 999990034

article 999990035

article 999990036

article 999990037

article 999990038

article 999990039

article 999990040

content-1701
error: Content is protected !!