(Eskritór: David Martins)
- Pre-Pozisaun
Hafoin lee tiha Cesar Ferreira Amaral (CFA, iha ne’e ha’u mós koko evita egaliter) nia defeza ho títulu “KRÍTIKA TENKE IHA ÉTIKA?: REAFIRMA POZISAUN NO KURIJI NAKSALAK!” ne’ebé publika iha Jornál Nacional Diário no nia blogspot, ha’u mós haksolok loos, tamba ita hamoris ona saida mak DIALÉTIKA. Maibé iha haksolok ne’e nia laran ha’u hanoin kona saida mak Miséria da Filosofia (Marx) vs Filosofia da Miséria (Proudhon). Tamba iha parágrafu terseiru CFA hatur-an iha Proudhon nia fatin hodi koko ko’alia kona-ba Filosofia da Miséria. Nune’e, CFA dehan “lee la’ós atu komprende de’it kona-ba étika no morál, maibé nu’udar instrumentu ba libertasaun; liberta hosi ignoránsia, esplorasaun, marjinalizasaun, opresaun, inklui kekeliruan sira nst”. Iha parte ne’e ha’u mós presiza dehan fali ba CFA katak iha Timór, aleinde ita hasoru Pobresa hirak ne’e, maibé ita nia level Pobresa ne’e iha parte seluk sei tun liu ba iha Miséria. Miséria iha setór Edukasaun, Saúde, Ekonomia, nsst. Miséria katak grave liu no aat liu wainhira kompara ho nasaun seluk.
Atu liberta ema husi Miséria hirak ne’e, responsabilidade ita hotu nian. La’os ukun-na’in sira de’it la’os mós krítiku sira de’it. Tan ne’e mak ha’u mós hakarak dehan ba CFA katak iha Esatado de Direito Democrático nia laran, Kritik ne’e parte ida husi parte sira ne’ebé importante liu. Maibé Kritik ne’e Inseparável (labele haketak) no Indivisível (labele fahe) ho Étika + Fo dalan. Basá Kritik ne’e la’os foka de’it ba Decisão Pública, Maibé foka mós ba ema nia profissionalidade sira iha servisu, karáter, liafuan, dever, knaar, nsst. CFA lee fila fali saida mak Etika khusus no Etika Umum ne’ebé ha’u hakerek ona ligadu ho Moral Privado no Moral Público (cfr. Suseno, 2021, 8).
Iha sorin seluk, maske CFA tenta ko’alia kona-ba libertasaun, maibé ha’u haree iha testu laran hetan de’it Miséria da Filosofia. Miséria da Filosofia katak CFA tenta halo defeza, maibé ki’ak iha termu no kontestu sira filozofia nian ne’ebé haksumik sentidu sira husi hakerek na’in. Nune’e, ha’u mós evita atu la uza termu sira aas liu, no fraze sira difísil liu. Basá, ema ne’ebé estuda filozofia mak la kompriende ona sa tan ema seluk. CFA dehan hanorin Étika no Moral kuaze tinan lima ona iha Kampus, Maibé CFA la hatuur-an iha referénsia ruma hodi hatan ha’u nia kestaun nebé dehan “razaun no baze fundamental saida mak halo Krítika nein iha ligasaun uito’an ho Étika, no krítika ne’e nunka no nunka i nunka fó solusaun!? CFA meramente fó de’it opiniaun iha Divulgação hodi haluha tiha ha’u nia kestaun ne’ebé dehan “Iha ne’e, ha’u presiza razaun no baze fundamental, lójiku no rasional, la’os razaun no baze ne’ebé simples” (CFA lee fila fali ha’u nia kestaun ikus iha konluzaun).
- Sentidu husi diskordánsia
Atu CFA kompriende lalais, ha’u nia maksud iha ne’e la signifika atu impede CFA labele halo Krítika kona-ba desizaun ka aktu públiku balun ne’ebé la loos ka sala, be komete husi ukun-na’in sira tantu ema baibain. Ha’u mós la bandu no la impede CFA ho se de’it atu halo libertasaun ba sa de’it, ba an rasik, ba família, ba komunidade, ba grupu, nsst. Nune’e, ha’u hato’o diskordánsia ba CFA mós ligadu ho fraze rua de’it, maka: Krítika nein iha ligasaun uito’an ho Étika no krítika ne’e nunka no nunka i nunka fó solusaun!
CFA presiza kompriende uluk liafuan ka termu ida Diskordánsia. Diskordánsia katak iha testu tomak ida nia laran iha buat barak ne’ebé ita konkorda no aseita, maibé iha parte ki’ik oan balun ne’ebé ita la konkorda. Diskordánsia la hanesan ho Rejeitasaun. Tan ne’e, mak ha’u foti de’it fraze rua ne’ebé ha’u la konkorda ne’e hodi hatuur ha’u nia pozisaun ne’ebé fundamenta ba iha Étika, Moral, Suara Hati no Hati Nurani. Ninia baze fundamentál ne’e ha’u sadere ba iha livru 8 ne’ebé ha’u mensiona.
CFA mós presiza kompriende saida mak ensaio/essay, opinião, artigo científico no divulgação. Ba ha’u, testu hanesan CFA hakerek ne’e, no ha’u mós hakerek ba ne’e, espécie de divulgação. Divulgasaun katak eskritu ida ne’ebé simplesmente fó informasaun ka fó koñesimentu de’it kona-ba saida mak Krítika, Krítiku, Étika Públika, Desizaun Públika, Krinein, Krisis, Kritik, Phronesis, Sinteresis, Conscientia, nsst. No oinsá, mak sira nia relasaun ba malu. Nune’e, extra dictionem”; 1. secumdum quid, no 2. ignoratio elenchi ne’ebé Martin Suryajaya dezenvolve ne’e nia level no funsaun la’os aplika iha Divulgação, maibé iha artigo científico. Keta kahur sasan.
Se nune’e ona, elementu sira ermenéutika nian hanesan: pre-texto, texto, contexto, “nivel literál, ontolojia, istóriku-kulturál no ezistensiál” la level liu atu aplika iha Divulgação. Iha ne’e, CFA foti fali kritéria científico nian riba fali ba Divulgação hanesan kahur mina ho be, ikus mai ema haree ida-idak la’o ninian no la kona malu, maske hamutuk hela. Dala ida tan, tau sasan ida-idak iha nia fatin. Karik hakarak aplika buat hirak ne’e iha nia fatin mak koko hakerek artigo científico, la’os opinião no divulgação hela de’it. La kompriende karik saida mak ermenéutika, lee obra sira Gadamer, Hidegger, Schleirmacher, nsst. ne’ebé toka kona-ba Subtilitas Intelligendi, Subtilitas Explicandi no Subtilitas Apllicandi (deskulpa termu aas uituan).
Maske hanesan Divlugação de’it, maibé iha diskordánsia ne’ebé ha’u hato’o ona, ha’u koko hatuur razaun, baze, no argumentu rasionál ruma ligadu ho saida mak Kritik, Étika, Moral no Fo dalan bazeia ba CFA nia afirmasaun rua ne’ebé tuir ha’u mósu diskordánsia. Mungking tan ha’u nia termu no fraze sira aas no difísil liu, ne’ebé halo CFA ho tan sira seluk ne’e la kompriende ha’u nia maksud, hodi mout mós iha saida mak “Analfabetizmu funsionál”, “kesesatan”, no “cacat nalar”.
Los duni, katak CFA ninia maksud mak Krítika kona-ba desizaun púlika iha estadu direitu demokrátiku ligadu ho étika públika. Ida ne’e, ha’u la bandu no la mósu mós diskordánsia iha ha’u. Buat ne’ebé hamósu diskordánsia iha ha’u mak fraze rua ne’ebé ha’u kestiona. Nune’e, ha’u mantein pozisaun atu ezije bebeik CFA lee, estuda, reflete no kompriende didi’ak termu Kritik, Étika, Moral, Fo dalan, ligadu ho CFA ninia fraze rua ne’ebé ha’u diskorda.
- Pozisaun
Ha’u nafatin dehan ba CFA katak “étika no moral mak baze fundamental ne’ebé dudu no book ema atu halo argumentu krítiku, hodi orienta malu ba bonum privatum et comune”. Fraze ne’e ha’u hatuur kedas iha titúlu diskordánsia nian, maske ema balun dehan títulu ne’e naruk liu no uza termu sira filozofia nian ne’ebé aas aas de’it. Tan ne’e, ha’u husu atu CFA lee neneik hodi kompriende sentidu husi fraze ne’e ligadu ho ha’u nia maksud. Tan iha fílozofia no iha ermenéutika nia laran, ema nia maksud no ema nia intensaun haksumik iha termu sira. Ha’u fiar katak ba sira ne’ebé estuda de’it direitu no siénsia sira, difísil uituan atu kompriende lalais, maibé ba CFA ha’u konfia katak bele kompriende lalais, basá CFA mós ema ne’ebé amante do saber ida. maibé simples liu karaik, hakarak dehan fraze ne’e sai fundamentu iha ha’u nia pozisaun hodi hatuur diskordánsia ba CFA katak Etika, Moral, Krítik, no Fo dalan iha Kritik ne’e, inseparável no indisível. La hanesan ho saida mak CFA afirma.
Iha testu nia laran CFA hatuur pozisaun katak “Krítika desizaun públika” iha “estadu direitu demokrátiku” tuir “Julius Stahl no A.V. Dicey”. CFA ninia substánsia matéria iha hakerek ne’e mak dehan “Krítika desizaun públika”. Iha ne’e CFA ninia intensaun la lori konfuzaun ba ha’u. Nune’e, ha’u la presiza hamósu rejeitasaun ba assuntu refere. Ha’u hato’o de’it diskordánsia ba CFA ligadu ho fraze rua ne’ebé ha’u kestiona. Kestaun mak ne’e, CFA lori saida mak halo Krítika ba desizaun públika? Lori matenek ka lori beik, lori kakutak ka lori ain-tur? Se lori matenek/kakutak (razaun, argumentu, iha hakerek liu ba ha’u temi phronesis=kebijaksanaan) tansá haluha tiha definisaun étika nian ne’ebé ha’u koloka, katak “etika adalah hal kebijaksanaan” (Suseno, 1997, 18). Nune’e, tansá CFA dehan fali Krítika la iha ligasaun uito’an ho Étika?
CFA sadar ka la’e, katak wainhira CFA hato’o Krítika, Krítiku ba dezisaun públika ruma ne’e CFA espresa moris ne’e hanesan ema? Se nu’udar ema tansá CFA foti de’it definisaun Abbagnano nian ne’ebé ha’u hatuur hodi haluha tiha saida mak Suseno dehan “Etika merefleksikan bagaimana manusia harus hidup agar ia berhasil sebagai manusia” (Suseno, 1997, 5).
CFA mós hatuur-an iha Magnis-Suseno nia afirmasaun hodi dehan; “Yang bertanggung jawab untuk memecahkan masalah adalah pimpinan bukan bahwahan”. Fraze ne’e la han malu ho ha’u nia maksud ne’ebé dehan “Kritik tenke fó dalan”. Atu kompriende liafuan “fó dalan” ne’e, ita kompriende lai saida mak Ponto de Partida, Meios no Ponto de Chegada. Maksud ida “Fó dalan” ne’e, ha’u nia pozisaun iha Meios nian la’os iha Ponto de Chegada. Nune’e, maske CFA ba raut mohu tiha Rocky Gerung ho Daniel Dhakidae nia kilat musan hodi rezada mohu mai mós la dun kona ha’u nia maksud.
Nune’e, CFA dehan “Prezidente Ditadór Soeharto de’it mak dehan krítika tenke iha solusaun”, ne’e fora de área de cobertura husi ha’u nia maksud. CFA la simu-an no la reflete, maka neineik CFA sei hatudu de’it Ignorância Atrevida/Sok Tahu, hodi dehan ka hatudu ba ema, katak buat ne’ebé CFA ho sira seluk tan ko’alia ne’e mak loos no di’ak liu, ema seluk nia hanoin, opiniaun, diskordánsia ba ne’e, mesak sala no la loos hotu de’it. Hahalok hanesan ne’e perigozu mós iha Estado de Direito Democrático ida nia laran, hodi halo ita dalaruma sai Progresivu liu, hakat dook liu hodi hafuhu de’it ema nia sala no ema nia aat hodi haluha tiha ema nia loos no ema nia di’ak (ezemplu hanesan CFA afirma, katak Étika Aristóteles nian ne’e “halo diskriminasaun ba feto no atan sira hodi asesu iha vida polítika”. Iha ne’e CFA haree de’it mak parte negativu hodi la hateke hetan parte pozitivu. Ha’u mós hakarak dehan ba CFA katak hakarak hatene kle’an liu kona-ba asuntu diskriminasaun Aristóteles nian ne’e, lee iha livro Política Aristóteles nian, la’os iha fali Ética à Nicômaco no Ética a Eudemo).
Segundu, Ignorância Atrevida mós dalaruma halo ita sai Fundamentalismu hodi halo ita fiar-an liu katak buat ne’ebé ita mak ko’alia, ita mak hakerek no ita mak hatene ne’e, ne’e mak verdade absoluta, seluk husi ne’e sala hotu, aat hotu, nsst. Iha ne’e ita lakon Moderasaun iha hanoin, hakerek, liafuan no seluk tan. Ikus mai ita rasik sai invazór ka ditadór foun ba ita nia-an rasik, ba ita nia rain rasik no ba ita nia povu rasik, nsst.
Tan ne’e, dala ida tan “étika no moral mak baze fundamental ne’ebé dudu no book ema atu halo argumentu krítiku, hodi orienta malu ba bonum privatum et comune”. Aliás, Étika, Krítik no fó dalan ne’e inseparável no indisível. Tamba husi Étika no Morál mak halo ema ida iha Krinein, Krisis et Kritik. La’os ema ida iha tiha Krinein, Krisis no Kritik mak hafoin iha fali Ética no Moral, la’e.